Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από τη φαινομενική αδιαφορία των εφήβων για το σχολείο.

«Δεν προσπαθεί καθόλου.»

«Όλο στο κινητό είναι.»

«Δεν τον/την  ενδιαφέρει τίποτα.»

Αυτές είναι φράσεις που ακούμε όλο και πιο συχνά τα τελευταία χρόνια από γονείς και εκπαιδευτικούς. Πολλοί ενήλικες έχουν την αίσθηση ότι οι έφηβοι σήμερα έχουν χάσει το ενδιαφέρον τους για το σχολείο, για την προσπάθεια ή ακόμη και για τους στόχους τους.

Μοιάζουν αφηρημένοι, δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν, απογοητεύονται εύκολα και πολλές φορές δείχνουν σαν να μην προσπαθούν καθόλου. Η πρώτη μας σκέψη είναι συχνά ότι οι έφηβοι έχουν αλλάξει προς το χειρότερο. Ότι δεν έχουν υπομονή, δεν θέλουν να κουραστούν ή ότι απλώς δεν τους νοιάζει. Η πραγματικότητα όμως είναι συνήθως πολύ πιο σύνθετη.

Αν κοιτάξουμε λίγο πιο βαθιά, θα δούμε ότι αυτό που πολλές φορές μοιάζει με αδιαφορία είναι στην πραγματικότητα ένα σημάδι πίεσης και υπερφόρτωσης. Οι σημερινοί έφηβοι μεγαλώνουν σε έναν κόσμο που αλλάζει πολύ γρήγορα και καλούνται να προσαρμοστούν σε συνθήκες πολύ διαφορετικές από εκείνες που γνώρισαν οι προηγούμενες γενιές.

Ο εγκέφαλος της εφηβείας

Η εφηβεία από μόνη της είναι μια περίοδος έντονων αλλαγών. Ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μια φάση αναδιοργάνωσης και ανάπτυξης. Οι επιστήμονες συχνά παρομοιάζουν τον εφηβικό εγκέφαλο με ένα εργοτάξιο που βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη.

Ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου, κυρίως εκείνες που σχετίζονται με τα συναισθήματα και τις κοινωνικές σχέσεις, ενεργοποιούνται έντονα. Αντίθετα, οι περιοχές που σχετίζονται με τον αυτοέλεγχο, τον σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων ωριμάζουν πιο αργά.

Αυτό σημαίνει ότι οι έφηβοι βιώνουν τον κόσμο πιο εκρηκτικά. Η γνώμη των φίλων τους αποκτά τεράστια σημασία και η πιθανότητα να εκτεθούν μπροστά σε άλλους, ιδίως συνομήλικούς τους, μπορεί να μοιάζει πολύ πιο απειλητική από όσο φανταζόμαστε εμείς οι ενήλικες.

Ένα λάθος μπροστά στους συμμαθητές μπορεί να βιωθεί ως μεγάλη κοινωνική έκθεση. Έτσι, πολλές φορές η σιωπή ή η αποφυγή συμμετοχής δεν είναι τεμπελιά αλλά ένας τρόπος προστασίας.

Η γενιά μετά την πανδημία

Οι σημερινοί έφηβοι είναι επίσης η πρώτη γενιά που πέρασε σημαντικά χρόνια της ανάπτυξής της μέσα στην εμπειρία της πανδημίας. Σε μια ηλικία όπου οι κοινωνικές σχέσεις παίζουν καθοριστικό ρόλο, πολλά παιδιά βρέθηκαν ξαφνικά απομονωμένα.

Τα σχολεία έκλεισαν, οι δραστηριότητες σταμάτησαν και η καθημερινότητα άλλαξε απότομα. Οι ενήλικες επέστρεψαν σχετικά γρήγορα στους ρυθμούς τους. Για πολλούς εφήβους όμως η επιστροφή αυτή δεν ήταν τόσο απλή.

Γι’ αυτό και αρκετοί εκπαιδευτικοί παρατηρούν σήμερα ότι οι μαθητές δυσκολεύονται περισσότερο να συγκεντρωθούν, να επιμείνουν σε μια προσπάθεια ή να διαχειριστούν την απογοήτευση.

Δεν πρόκειται απαραίτητα για αδιαφορία. Συχνά πρόκειται για ένα κομμάτι ανάπτυξης που χρειάζεται λίγο περισσότερο χρόνο για να ολοκληρωθεί.

Ο κόσμος των οθονών

Στην καθημερινότητα των σημερινών εφήβων υπάρχει επίσης ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας: η συνεχής παρουσία της τεχνολογίας.

Τα κινητά τηλέφωνα, τα κοινωνικά δίκτυα και τα βίντεο έχουν σχεδιαστεί ώστε να κρατούν την προσοχή μας όσο το δυνατόν περισσότερο. Προσφέρουν συνεχή ερεθίσματα και μικρές, γρήγορες δόσεις ντοπαμίνης.

Ο εγκέφαλος συνηθίζει έτσι σε έναν ρυθμό όπου τα πράγματα αλλάζουν συνεχώς και η ανταμοιβή έρχεται άμεσα. Όταν ένας νέος συνηθίζει σε αυτό το περιβάλλον, δραστηριότητες που απαιτούν συγκέντρωση, υπομονή και επιμονή , όπως η μελέτη, μπορεί να φαίνονται πιο δύσκολες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι έφηβοι είναι λιγότερο ικανοί. Σημαίνει ότι μεγαλώνουν σε έναν κόσμο πολύ πιο έντονο και απαιτητικό.

Όταν το άγχος μπλοκάρει τη μάθηση

Υπάρχει όμως και ένας ακόμη παράγοντας που συχνά υποτιμάμε: το άγχος.

Στον εγκέφαλο υπάρχει μια μικρή περιοχή που ονομάζεται αμυγδαλή και λειτουργεί σαν σύστημα συναγερμού. Η δουλειά της είναι να ελέγχει αν το περιβάλλον είναι ασφαλές.

Όταν αντιληφθεί απειλή, κάθε είδους, ακόμη και κοινωνική, όπως π.χ. ο φόβος μήπως γελάσουν οι άλλοι, ενεργοποιεί έναν αρχέγονο μηχανισμό προστασίας. Εκείνη τη στιγμή ο εγκέφαλος επικεντρώνεται στην ασφάλεια και την επιβίωση του και όχι στη μάθηση. Με απλά λόγια, όταν το άγχος αυξάνεται, η μάθηση γίνεται πιο δύσκολη.

Τι μπορούν να κάνουν οι ενήλικες

Παρά τις δυσκολίες αυτές, υπάρχει και ένα πολύ ενθαρρυντικό μήνυμα. Οι έρευνες δείχνουν ότι οι έφηβοι ανταποκρίνονται πολύ καλύτερα όταν βρίσκονται σε περιβάλλοντα όπου νιώθουν ότι μπορούν να προσπαθήσουν χωρίς φόβο.

Όταν αισθάνονται ότι μπορούν να κάνουν λάθη χωρίς να εκτεθούν, όταν καταλαβαίνουν τι αναμένεται από αυτούς και όταν βλέπουν νόημα σε αυτό που κάνουν, είναι πολύ πιο πρόθυμοι να συμμετέχουν και να προσπαθούν.

Σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα, οι έφηβοι έχουν ανάγκη από ενήλικες που παραμένουν σταθεροί. Έναν άνθρωπο που δεν αντιδρά με ένταση όταν εκείνοι δυσκολεύονται, που μπορεί να ακούσει και να στηρίξει χωρίς να κρίνει.

Ένα αισιόδοξο συμπέρασμα

Γιατί τελικά οι έφηβοι δεν απομακρύνονται από τη μάθηση επειδή δεν τους ενδιαφέρει. Απομακρύνονται όταν η προσπάθεια μοιάζει πολύ δύσκολη ή πολύ επικίνδυνη.

Και τότε, το πιο σημαντικό που μπορούμε να τους προσφέρουμε δεν είναι περισσότερη πίεση, τιμωρίες ή οδηγίες.

Χρειάζεται κάτι πολύ πιο απλό αλλά και πολύ πιο ουσιαστικό: ένα περιβάλλον όπου νιώθουν ότι μπορούν να προσπαθήσουν χωρίς φόβο και έναν ενήλικα, γονέα ή εκπαιδευτικό, που παραμένει σταθερός δίπλα τους ακόμη και όταν εκείνοι δυσκολεύονται.

Γιατί πίσω από την αμφιβολία, την ανασφάλεια ή τη φαινομενική αδιαφορία που δείχνουν καμιά φορά, οι περισσότεροι έφηβοι κρύβουν μια τεράστια δυνατότητα να μάθουν, να εξελιχθούν, να ονειρεύονται και να μας εκπλήσσουν. 🖋