Η έναρξη μίας νέας σχολικής χρονιάς συνιστά για τους μαθητές και τους γονείς ένα νέο ξεκίνημα, συνοδευόμενο τόσο από ενθουσιασμό όσο κι από ανησυχία· αφενός από ενθουσιασμό για το καινούργιο, στα πλαίσια της προσμονής ανακάλυψης νέων οριζόντων, αφετέρου από ανησυχία για το εάν ο μαθητής θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της εκπαιδευτικής διαδικασίας, υπό την έννοια της επίτευξης των τιθέμενων για κάθε τάξη μαθησιακών στόχων.

Ενώ λοιπόν μιλάμε για ενθουσιασμό κι ανησυχία, λησμονούμε ή, περισσότερο εύστοχα, θεωρούμε περιττό να διευκρινίσουμε ποία πεδία αφορούν ο “ενθουσιασμός” κι η “ανησυχία”, δεδομένου ότι περιορίζονται, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, στην προσαρμογή στις νέες απαιτήσεις στα καθήκοντα του σχολείου και την επίτευξη των βέλτιστων δυνατών επιδόσεων.

Μέσω της εστίασης όμως σε ένα μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας, όπως είναι η μετάδοση γνώσεων, παραβλέπεται ο ιδιαιτέρως σημαντικός ρόλος που διαδραματίζει η συνύπαρξη στο σχολείο, ως μικρογραφία της κοινωνίας, στην ανάπτυξη του ατόμου σε συναισθηματικό, ψυχικό και κοινωνικό επίπεδο, με το σχολείο, δυστυχώς, πολλές φορές, να μη συνιστά ένα ασφαλές περιβάλλον ανάπτυξης του παιδιού, αλλά ένα μέρος όπου το παιδί ταλαιπωρείται και κακοποιείται, συστηματικά μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις, με το bullying (εκφοβισμό), ως φαινόμενο, να κάνει όλο και περισσότερο αισθητή την παρουσία του στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Ως φαινόμενο, το bullying αποτελεί ένα φαινόμενο που, αρκετά συχνά, παρερμηνεύεται, ακούσια ή εκούσια, ως ένα απλό, παιδαριώδες και αναμενόμενο “πείραγμα” μεταξύ συμμαθητών, αποδιδόμενο στην πνευματική, ψυχική και συναισθηματική ανωριμότητα που χαρακτηρίζουν την παιδική και την εφηβική ηλικία.

Στην πραγματικότητα όμως, αποτελεί ένα ιδιαιτέρως σοβαρό φαινόμενο που ευθύνεται για την εμφάνιση διόλου αμελητέων και εν δυνάμει απειλητικών για τη ζωή των μαθητών προβλημάτων και καταστάσεων, καθώς η σχολική καθημερινότητα μετατρέπεται σε έναν “εφιάλτη”, με το σχολείο να φαντάζει αποτρεπτικό, δυσάρεστο και απειλητικό. Όσον αφορά την έννοια του bullying στο σχολείο, δέον, κατ’ αρχάς, όπως επισημανθεί ότι, ενώ, κατά καιρούς, είχαν προταθεί ποικίλοι ορισμοί αναφορικά με το bullying στο σχολείο ως φαινόμενο, με την πάροδο των ετών, παρατηρείται μία διαρκής τάση διεύρυνσης της έννοιας του bullying στο σχολείο, ως μίας ιδιαιτέρως βλαπτικής κοινωνικής διαδικασίας η οποία λαμβάνει χώρα σε επίπεδο σχολικού περιβάλλοντος κι η οποία δεν επηρεάζει αποκλειστικά και μόνο το θύμα αλλά και τη σχολική κοινότητα εν συνόλω.

Μπορούμε, λοιπόν, να μιλάμε πλέον για έναν “αναθεωρημένο ορισμό” (revised definition) του σχολικού bullying ως μίας καταστροφικής κοινωνικής κατάστασης, με κύριο χαρακτηριστικό αυτής την ανισότητα, σε επίπεδο δύναμης, μεταξύ προσώπων, όπως αυτή απορρέει από ποικίλες θεσμικές και κοινωνικές νόρμες, παρουσιαζόμενη και ως μία συχνά επαναλαμβανόμενη (χωρίς όμως να αποκλείεται και ο χαρακτηρισμός μίας ιδιαιτέρως σοβαρής συμπεριφοράς που συμβαίνει έστω μία φορά ως “bullying”) και ανεπιθύμητη αλληλεπίδραση είτε μεταξύ μαθητών είτε μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικού προσωπικού, η οποία προκαλεί σωματικές, ψυχικές, συναισθηματικές και κοινωνικές βλάβες στα πρόσωπα-ομάδες που στοχοποιούνται, ως θύματα του bullying, επηρεάζοντας ταυτοχρόνως δυσμενώς και την ευρύτερη εκπαιδευτική κοινότητα.

Σύμφωνα με τους ειδικούς,

εντοπίζονται οι τέσσερις κυριότερες μορφές εκφοβισμού :

Σωματικός Εκφοβισμός : εκφοβισμός που εκφράζεται είτε με τη μορφή σωματικής βίας προς το θύμα είτε με τη μορφή της ταπείνωσης – εξευτελισμού υπό την απειλή άμεσης άσκησης σωματικής βίας·

Λεκτικός εκφοβισμός : εκφοβισμός που εκφράζεται με πειράγματα, ειρωνεία, απειλές και, εν γένει, λεκτική κακοποίηση, με σκοπό την πρόκληση φόβου και ανησυχίας στο θύμα και την ενθάρρυνση του θύματος όπως υποτιμά τον εαυτό του και τις δυνατότητές του·

Κοινωνικός/Συναισθηματικός Εκφοβισμός : εκφοβισμός που εκφράζεται με διάδοση βλαπτικών ειδήσεων, δυσφήμιση, καθώς επίσης και σκόπιμο αποκλεισμό των θυμάτων από κοινωνικές ομάδες, με σκοπό την προσβολή της τιμής του θύματος, της κοινωνικής κι επαγγελματικής του υπόστασης και, εν γένει, της προσωπικότητάς του·

Διαδικτυακός Εκφοβισμός : εκφοβισμός που εκφράζεται μέσω της χρήσης του διαδικτύου και, ειδικότερα, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των εφαρμογών των κινητών τηλεφώνων, του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, καθώς επίσης και ποικίλων διαδικτυακών εφαρμογών μηνυμάτων και κλήσεων, με τα ανωτέρω μέσα να καθιστούν δυνατή την άσκηση λεκτικού ή/και Κοινωνικού/Συναισθηματικού Εκφοβισμού.

Παρά το γεγονός ότι, ως φαινόμενο, το bullying αποτελεί ένα ξεκάθαρο παράδειγμα αντικοινωνικής συμπεριφοράς και παραβατικότητας, κατά το παρελθόν, καταβαλλόταν προσπάθεια (όταν και αν αυτή, φυσικά, καταβαλλόταν) αντιμετώπισης του φαινομένου σε επίπεδο ενδοσχολικό, με αρκετούς καθηγητές και γονείς να επιλέγουν να τηρούν μία “ουδέτερη” (μάλλον “αμέτοχη”) στάση, ενθαρρύνοντας τους μαθητές να επιλύουν τις διαφορές τους μεταξύ τους, μη επιθυμώντας δε να έλθουν αντιμέτωποι με τις πραγματικές διαστάσεις του προβλήματος ή μη δυνάμενοι, μάλλον, να αντιληφθούν τον βαθμό σοβαρότητας του προβλήματος.

Δυστυχώς, όμως αυτές οι μέθοδοι “αντιμετώπισης” ή, καλύτερα, “αμέτοχης παρατήρησης” του εκφοβισμού να εκτυλίσσεται στο σχολικό περιβάλλον κάθε άλλο παρά αποτελεσματικές απεδείχθησαν, ως, άλλωστε, προκύπτει από τα ιδιαιτέρως ανησυχητικά ποσοστά που λαμβάνει το bullying ως φαινόμενο στην πρωτοβάθμια και τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, σε συνδυασμό μάλιστα και με τη ραγδαία αύξηση των οφειλόμενων στον εκφοβισμό σοβαρών ψυχολογικών προβλημάτων και αυτοκτονιών παιδιών και εφήβων.

Οι ανωτέρω εξελίξεις έδωσαν και το έναυσμα για την, έστω αρκετά καθυστερημένη, λήψη περισσότερο δραστικών μέτρων προς αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού ως φαινομένου, μέσω μίας σημαντικής προσπάθειας του ενωσιακού αλλά και εγχώριου νομοθέτη προς εφαρμογή ενός αυστηρού (ίσως και του δέοντος, θα μπορούσαμε να πούμε) νομικού πλαισίου για τον εκφοβισμό, διά της αντιμετώπισης του φαινομένου τούτου τόσο σε επίπεδο ποινικών και διοικητικών κυρώσεων όσο και σε επίπεδο αξιώσεων αποζημίωσης.

Ξεκινώντας από το ποινικό ενδιαφέρον που έχει ο εκφοβισμός μετά των εκδηλώσεων αυτού ως φαινόμενο, δέον όπως σημειωθεί ότι ο εκφοβισμός, ακόμη και όταν τελείται εντός του σχολικού περιβάλλοντος από ανηλίκους, ήτοι από πρόσωπα στερούμενα της αναμενόμενης από έναν ενήλικα πνευματικής, ψυχικής και συναισθηματικής ωριμότητας, έχει ουσιώδες ποινικό ενδιαφέρον, καθώς οι πράξεις διά των οποίων κι εκδηλώνεται ο εκφοβισμός αποτελούν εγκλήματα-ποινικά αδικήματα, ήτοι πράξεις άδικες και καταλογιστές στους δράστες, οι οποίες και τιμωρούνται από τον νόμο, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία (π.χ. σωματική βλάβη, απειλή, εξύβριση, δυσφήμιση, παράνομη κατακράτηση κλπ.)· δράστες δε δύνανται να είναι και ανήλικοι, με την ισχύουσα εγχώρια ποινική νομοθεσία να κάνει μνεία σε άτομα που έχουν ηλικία μεταξύ του δωδέκατου και του δέκατου όγδοου έτους ως άτομα στα οποία, σύμφωνα με τον εγχώριο Ποινικό Κώδικα, να μπορεί να επιβληθεί κάποιο μέτρο ή κάποια ποινή.

Εκτός όμως από το ποινικό ενδιαφέρον που έχουν οι ανωτέρω συμπεριφορές των ανηλίκων, διά τους οποίους κι η ποινική μας νομοθεσία επιφυλάσσει επιεικέστερη μεταχείριση, λαμβανομένου υπόψη του νεαρού της ηλικίας τους, με έμφαση στην επιβολή αναμορφωτικών ή θεραπευτικών μέτρων, ο νομοθέτης δεν μένει αδιάφορος έναντι παραλείψεων ενηλίκων επιφορτισμένων με ευθύνη εποπτείας των ανηλίκων θυτών, όπως είναι οι εκπαιδευτικοί αλλά και οι γονείς των ανηλίκων θυτών, καθώς οι ανωτέρω παραλείψεις ομοίως αποτελούν ποινικά αδικήματα.

Ως προς τους εκπαιδευτικούς, δύνανται και εκείνοι να φέρουν ποινική ευθύνη, εφόσον είναι επιφορτισμένοι με την εποπτεία των ανηλίκων μαθητών, μη αποκλειομένου του ενδεχόμενου να έλθουν αντιμέτωποι και με πειθαρχικές κυρώσεις για πλημμελή εκτέλεση των καθηκόντων τους. Εκτός όμως από τους ανήλικους θύτες αλλά και τους εκπαιδευτικούς, το ισχύον ποινικό μας σύστημα θεσπίζει ρητά και ποινική ευθύνη των γονέων των ανηλίκων θυτών, λόγω παραμέλησης εποπτείας ανηλίκου.

Σε επίπεδο κυρώσεων και εννόμων συνεπειών αναφορικά με τον σχολικό εκφοβισμό, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι το ενδιαφέρον του εγχώριου νομοθέτη δεν εξαντλείται στο επίπεδο της ποινικής νομοθεσίας, καθώς το θύμα δύναται εκ του νόμου να αξιώσει την καταβολή αποζημίωσης για τη βλάβη που έχει υποστεί τόσο από τον θύτη όσο και από τη σχολική δομή, με τους υπόχρεους σε καταβολή αποζημίωσης να διαφοροποιούνται αναλόγως εάν πρόκειται για δημόσιο ή ιδιωτικό σχολείο.

Σε κάθε περίπτωση, όμως, εκτός από τη νομική διάσταση του σχολικού εκφοβισμού, δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε ότι το bullying εντός του σχολικού περιβάλλοντος, ακόμη και αν ακολουθηθούν οι νόμιμες διαδικασίες, επιβληθούν ποινές κι επιδικαστούν αποζημιώσεις, δεν παύει να αποτελεί μία κατάσταση η οποία επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του θύματος, με αποτέλεσμα να κρίνεται ουσιώδους σημασίας η στοχευμένη ψυχολογική υποστήριξη του θύματος, προκειμένου να μπορέσει να διαχειριστεί τις συνέπειες που έχει επιφέρει ο εκφοβισμός σε εκείνο, να ανακτήσει τις ισορροπίες του και να μπορέσει να συνεχίσει ομαλά τη φοίτησή του στο σχολικό περιβάλλον, με το σχολικό περιβάλλον αυτή τη φορά να μοιάζει με ένα ασφαλές, ήρεμο και υποστηρικτικό περιβάλλον και όχι με ένα περιβάλλον κακοποίησης κι απαξίωσης.

Για να γίνει όμως αυτό, θα πρέπει και η ευρύτερη σχολική κοινότητα να επικεντρωθεί σε πολιτικές όχι τόσο αντιμετώπισης όσο πρόληψης του σχολικού εκφοβισμού, με τη συνεργασία μεταξύ γονέων και εκπαιδευτικών να αποδεικνύεται ουσιώδους σημασίας προς επίτευξη των επιθυμητών αποτελεσμάτων. 🖋