ΔΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ@VIA ART της Μαρίας Α. Δρακάκη
Α΄ΜΕΡΟΣ
Στο Μουσείο αρχαιολογικού χώρου της Ελεύθερνας
Συνέντευξη Καθηγητή κ. Νίκου Σταμπολίδη
Το “Μουσείο Αρχαιολογικού Χώρου Ελεύθερνας – Ο Όμηρος στην Κρήτη”[i], είναι το πρώτο μουσείο αρχαιολογικού χώρου στην Κρήτη. Μολονότι μικρότερο σε μέγεθος, είναι αντίστοιχο με εκείνα της Ολυμπίας, των Δελφών και της Βεργίνας.
Δημιουργήθηκε για να στεγάσει τα αποτελέσματα των ανασκαφών που διενεργούνται εδώ και τριάντα χρόνια στην αρχαία πόλη της Ελεύθερνας. Η πρωτοτυπία αυτού του μουσείου, εκτός του γεγονότος ότι επαληθεύεται ο ομηρικός κόσμος στην Κρήτη, συνίσταται και στο ότι τα αντικείμενα της μόνιμης έκθεσης θα ανανεώνονται κατά περιόδους από νέα αλλά και παλαιότερα ευρήματα των ανασκαφών. Με τον τρόπο αυτό το ενδιαφέρον του κοινού θα είναι συνεχές και θα σχετίζεται με την αποκάλυψη και την επέκταση του συνεχιζόμενου ανασκαφικού έργου στον αρχαιολογικό χώρο. [ii]
Η ψυχή του Μουσείου, ο εμπνευστής και δημιουργός του αρχαιολογικού πάρκου και του Μουσείου αρχαίας Ελεύθερνας, ο σπουδαίος Αρχαιολόγος Νίκος Σταμπολίδης [iii]. Διετέλεσε Διευθυντής στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης όπου έχει δημιουργήσει δεκάδες αρχαιολογικών και άλλων εκθέσεων στην Αθήνα, την Κρήτη και το εξωτερικό (λ.χ. στη Ρώμη, Κωνσταντινούπολη, Πεκίνο) και σήμερα συνεχίζει το επιστημονικό του έργο ως Γενικός Διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης΄.
Το έργο του ακαδημαϊκό, ερευνητικό, εκθεσιακό, συγγραφικό, επιμελητικό, αέναα πολυσχιδές και καινοτόμο, προκαλεί πάντα τον θαυμασμό όλων και κερδίζει αβίαστα το ενδιαφέρον του κοινού με όποιο ρόλο εκείνος επιλέξει να αναπτύξει διάλογο μαζί του.
Ο καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης είναι λοιπόν ο άοκνος Αρχαιολόγος που έφερε στο φως την αρχαία πόλη και τη νεκρόπολη της Ελεύθερνας, ο οποίος δεν αρκέστηκε στην τεκμηρίωση και στη δημοσίευση των ευρημάτων του αρχαιολογικού χώρου, αλλά συνεχίζει να ανατροφοδοτεί την επικοινωνία και τη σχέση του Μουσείου, με ένα πλαίσιο θεωρητικής σκέψης που είναι ανοιχτό σε προβληματισμούς, στη διεπιστημονικότητα και διακειμενικότητα της μεταμοντέρνας οπτικής.
Το έργο του επιβεβαιώνει ότι η σύγχρονη αρχαιολογία είναι πολυφωνική διαπνέεται από την πίστη στη συνάφεια των αρχαιολογικών ευρημάτων, αναγνωρίζει τη σημασία του πολιτισμικού νοήματος, δηλαδή της νοηματοδοτημένης φύσης του υλικού πολιτισμού και της αναγνώρισης του ρόλου του ενεργού ατόμου που παράγει ή χρησιμοποιεί τον υλικό πολιτισμό στο πλαίσιο της κοινωνικής πρακτικής.
“Τα αντικείμενα, όχι μόνο τα τελετουργικά ή τα θρησκευτικά, περιγράφονται ως τεκμήρια ή “κείμενα” από το παρελθόν και αντιμετωπίζονται ως υλικές ενσαρκώσεις πολιτιστικών στοιχείων που διαπερνούν έννοιες, όπως ο χώρος, ο χρόνος και η ιστορική συγκυρία”[iv]Η “ποιητική του νοήματος”, η διαδικασία παραγωγής νοήματος που ανιχνεύει ο θεατής μέσω του συσχετισμού των διακριτών, αλλά και σχετιζόμενων συστατικών της μουσειακής έκθεσης με βάση την εμπειρία του, είναι φανερό ότι τον απασχολεί στον μουσειακό χώρο και στις εκθέσεις που επιμελείται στα σημαντικά Μουσεία που έχει υπηρετήσει.
Σήμερα δεχόμαστε “πως σε κάθε προσπάθεια ερμηνείας των τεκμηρίων μιας μουσειακής έκθεσης εμπλέκονται τρεις εννοιολογικοί κόσμοι: οι ιδέες, οι αξίες και οι σκοποί του πολιτισμού από τον οποίο προέρχονται τα αντικείμενα της συλλογής, οι ιδέες οι αξίες και οι στόχοι αυτών που οργανώνουν τις εκθέσεις και ο επισκέπτης με τη δική του προσωπική αποσκευή ιδεών, αξιών με συγκεκριμένες ανάγκες και προσωπικούς στόχους.”[v]
Στα τεκμήρια της έκθεσης “Πάμπλο Πικάσο-Η χαρά της ζωής” ο διάλογος που ενεργοποιείται με τα τεκμήρια της Αρχαίας Ελεύθερνας, διαμορφώνει ένα νέο ερμηνευτικό πλαίσιο που σηματοδοτείται από τη χρήση τους και τη λειτουργία τους, αλλά επιπρόσθετα εμπερικλείει ιστορικές, κοινωνικές και πολιτισμικές διαστάσεις.
Συνολικά 62 έργα κυρίως από την προσωπική συλλογή της Παλόμα Πικάσο που αποτυπώνουν μυθικές μορφές, όχι μόνο τον γνωστό Μινώταυρο, αλλά και Φαύνους, Πάνες, Σατύρους, καθώς επίσης κοπάδια ζώων και πουλιά, πολεμιστές, σκηνές χορού και αποκάλυψη της ομορφιάς, φιλοξενήθηκαν στην έκθεση “Πάμπλο Πικάσο: Η χαρά της ζωής” στο Μουσείο του Αρχαιολογικού χώρου της Ελεύθερνας η οποία άντλησε έμπνευση από τη μυθολογία της Κρήτης, τη χαρά της ζωής και το ζωικό στοιχείο”[vi].
Η έκθεση αποτέλεσε πρωτοβουλία του καθηγητή Νίκου Σταμπολίδη, Διευθυντή του Μουσείου Aκρόπολης σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου. Επιτεύχθηκε όμως, με τη συνεπιμέλεια της Παλόμα Πικάσο[vii] κόρης του “ζωγράφου του αιώνα” Πάμπλο Πικάσο η οποία σήμερα είναι διάσημη σχεδιάστρια και διαχειρίστρια του Ιδρύματος Πικάσο στο Παρίσι.
Επίσης φίλη της Αρχαίας Ελεύθερνας και του μουσείου της, το οποίο έχει επισκεφθεί αρκετές φορές και προσωπική φίλη του κ. Σταμπολίδη.
Η ίδια επισημαίνει χαρακτηριστικά μιλώντας για την έκθεση :
“Ο Πάμπλο, ο πατέρας μου, κατά κόσμον Πικάσο ήταν ένας χαρισματικός άνθρωπος με αστείρευτη δημιουργικότητα.Πάντοτε προσιτός και θερμός παρόλη τη φήμη του. Πάντοτε γενναιόδωρος και αυθεντικός σε κάθε συνάντηση με θαυμαστές και κοινό είτε στο γαλλικό νότο όπου ζούσε , είτε στις εκθέσεις του. Με αυτή την έκθεση θελήσαμε να μοιραστούμε τη χαρά, τη ζεστασιά και την αμεσότητα που χαρακτήριζαν τον ίδιο σε όλη του τη ζωή…”[viii]
Πέρα, όμως, από μια θεματική παρουσίαση και από ένα πολιτιστικό γεγονός διεθνούς εμβέλειας, η έκθεση «Pablo Picasso- η χαρά της ζωής» γεννήθηκε και υλοποιήθηκε ως ένας προσωπικός, καλλιτεχνικός και συναισθηματικός φόρος τιμής δημιουργικών ανθρώπων, της Παλόμα Πικάσο και του καθηγητή Νίκου Σταμπολίδη, σε έναν ατμοσφαιρικό αρχαιολογικό χώρο : την Αρχαία Ελεύθερνα στο Ρέθυμνο, σε έναν δυναμικό πολιτιστικό οργανισμό, ανοιχτό στο όραμα στην έρευνα, στον επιστημονικό διάλογο, στην συνομιλία της σύγχρονης τέχνης με την πολιτιστική κληρονομιά.
Η ενθουσιώδης συνεπής και πρωτοφανής σε ποσοτικούς δείκτες επισκεψιμότητα που πέτυχε η έκθεση, καθιστούν το εγχείρημα έναν μοναδικό σταθμό στην ιστορία του αρχαιολογικού χώρου της Ελεύθερνας και του Μουσείου. Είναι σπάνια δυνατότητα να βλέπει κανείς από τόσο κοντά τη ρίζα της ψυχής και την απαρχή της έμπνευσης ενός θρύλου: Επιλεγμένα έργα του Πάμπλο Πικάσο, ορισμένα από τα οποία εκτέθηκαν για πρώτη φορά από την προσωπική συλλογή της κόρης του, Παλόμα,
Η θεωρία της αναπαράστασης είναι ιδιαίτερα σημαντική για την επιστήμη της μουσειολογίας και της αρχαιολογίας και αναμφισβήτητα κομβική για την επικοινωνία των πολιτισμικών αγαθών. Η αναπαράσταση είναι η διαδικασία παραγωγής και ανταλλαγής νοήματος.
Στη μουσειακή αναπαράσταση “η χαρά της ζωής” κεραμικά του Πικάσο στα οποία αφιερώθηκε για πολλά χρόνια ως το τέλος της ζωής του, σχέδια και χαρακτικά, σύνολο 62 έργων μαζί με 24 τεκμήρια του Μουσείου της Αρχαίας Ελεύθερνας, αιχμαλώτισαν το βλέμμα και τη σκέψη, ακόμη και του πιο απαιτητικού αποδέκτη και αδρανοποίησαν τον συμβατικό χρόνο για τη θέαση τους!!! Κατάφεραν να αιφνιδιάσουν θετικά το κοινό εγείροντας “το γιατί και το πως” στην παραγωγή νοημάτων, σε αυτή την μοναδική εμπνευσμένη από τους επιμελητές συνομιλία.
Στη μουσειακή αναπαράσταση “η χαρά της ζωής” που αποτέλεσε τον καμβά, το νέο σημασιολογικό πλαίσιο για να δεχτεί τα έργα του Πικασο, τα ευρήματα του αρχαιολογικού χώρου της Ελεύθερνας φέρουν τρία θεμελιώδη χαρακτηριστικά : την υπόσταση ως υλικά αγαθά, η οποία σχετίζεται με τη λειτουργία τους, αλλά και τον σημειωτικό τους ρόλο, καθώς μεταφέρουν κωδικοποιημένα μηνύματα. Επίσης είναι επενδυμένα και με τον συμβολικό τους ρόλο, καθώς μέσα από την ιστορικότητα τους στον χωροχρόνο μεταφέρουν νοήματα που σχετίζονται με τις σχέσεις τους με άλλους ανθρώπους και άλλα αντικείμενα.
Ως εννοιολογικές κατασκευές, οι συνομιλίες των έργων τέχνης του Πικάσο και των επιλεγμένων ευρημάτων του αρχαιολογικού χώρου προσέλκυσαν όχι μόνο το παθιασμένο κοινό των Μουσείων, αλλά και το “μη κοινό”. Η έκθεση πέτυχε το branding του “τοπόσημου αρχαία Ελεύθερνα” γιατί το εμπότισε με συνειρμούς, ιστορίες, συναισθηματικές μνήμες και διαρκή περιέργεια που διαχύθηκαν απ’ άκρη σ’ άκρη του νησιού.
Το Μουσείο ξεχείλισε κυριολεκτικά από κάθε ηλικίας επισκέπτες. Δεν αντιστάθηκε κανείς στην πρόκληση να δουν από κοντά πώς ο ανεπανάληπτος Picasso ο μεγαλύτερος, κατά πολλούς, καλλιτέχνης του 20ού αιώνα, δημιούργησε και εμπνεύστηκε από την ελληνική αρχαιότητα. Από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό ως ατέρμονη πηγή ερεθίσματος δημιουργίας, αλλά και ως ένα νήμα που συνδέει την μεγάλη τέχνη, διαπερνώντας τις χιλιετίες της ανθρωπότητας….
Και αυτό είναι σαφώς ένα συναρπαστικό επίτευγμα, όχι μονάχα λόγω της αξιακής και ιστορικής οντότητας τους, αυτής καθεαυτής, όσων τεκμηρίων συνομίλησαν. Αλλά και γιατί όλα μαζί τα “σημεία” της έκθεσης και το καθένα ξεχωριστά, ως “σημαίνοντα και σημαινόμενα”, ως “μεταγλώσσα του μουσειακού τόπου” προσκάλεσαν σε μια διάδραση- επικοινωνία που έγινε αντιληπτή, ως πολιτισμική διαδικασία, η οποία συνδέει μοναδικά τους ανθρώπους!!!
Το αφήγημα “Πάμπλο Πικάσο-Η χαρά της ζωής” απέδειξε με όλες τις εκφάνσεις του, ότι η χαρά να ΖΕΙΣ μπορεί να σημαίνει πολλά και μπορεί να σημαίνει αυτά που εσένα σε κάνουν να ΖΕΙΣ: Δημιουργία, επικοινωνία, έκφραση, συμμετοχή, αλληλεπίδραση, αμοιβαιότητα, μοίρασμα, μνήμες, αισθήσεις, συστατικά που για όλους τελικά είναι ζωτική ανάγκη!!! Η ζωή, η τέχνη, η πολιτιστικήκληρονομιά μπορεί να μετατρέψει σε δυνατότητα ακόμη και μια ουτοπία. …Αρκεί να υπάρξει, όπως και έγινε, μια ρηξικέλευθη πρόθεση και επιμελητική πρόταση που δεν αρκείται στην απλή μετάδοση μηνυμάτων.
Υφαίνεται ευρηματικά από τους επιμελητές και νοηματοδοτείται ο διάλογος για να γίνει αντιληπτός ως πολιτισμική διαδικασία σε ιδιαίτερα ιστορικά χωροπλαίσια. Μέλημα της επιμελητικής τους πρότασης η ενεργητική πρόσληψη και απόκριση από τους αποδέκτες, ώστε να οδηγήσει αβίαστα σε πολλαπλές ερμηνείες, μέσω, έγινε φανερό, μιας ελεύθερης διαπραγμάτευσης νοημάτων, ατομικής και συλλογικής ταυτόχρονα και όχι μέσω μιας επιβεβλημένης και απόλυτης παράθεσης σημασιολογικής ανάλυσης ….
Ο πολιτισμός που καλούμαστε να μελετήσουμε και να ερμηνεύσουμε είναι αποτέλεσμα ερμηνειών του παρελθόντος, όσο και του παρόντος γιατί η δραστικότητα του ανθρώπου στην ανασύνθεση του παρελθόντος είναι κομβική! Αφορά και αυτούς που παράγουν κοινωνική πράξη δημιουργώντας μια έκθεση, αλλά επίσης αφορά και αυτούς που προσλαμβάνουν το μουσειολογικό αφήγημα της και με τη συμμετοχή τους ανταποκρίνονται ποικιλοτρόπως….
Ο Μινώταυρος, αγαπημένο διαχρονικό θέμα του Πάμπλο Πικάσο όπως και οι ταύροι του, ο Πάνας, οι Φαύνοι, όλα όντα της ελληνικής μυθολογίας ήταν οι βασικοί πρωταγωνιστές-φιλοξενούμενοι της συναρπαστικής συνομιλίας.
Η ελληνική μυθολογία είναι φανερό ότι άσκησε βαθιά επίδραση στο έργο του Picasso και ο Μινώταυρος είναι φανερό ότι κυριάρχησε στην έμπνευση του: “Αν σημειώναμε πάνω σε έναν χάρτη όλους τους δρόμους από όπου έχω περάσει και αν τους συνδέαμε με μια γραμμή ίσως αυτό να απεικόνιζε έναν Μινώταυρο”…[ix] είχε εξομολογηθεί κάποτε ο χαρισματικός ζωγράφος.Ο Μινώταυρος, το μυθολογικό πλάσμα που για πρώτη φορά εμφανίστηκε σε έργο του, ένα κολάζ, το 1928 και έκτοτε τον συνόδευε σταθερά ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο.
Όπως έχει γραφτεί άλλωστε, ο ίδιος αντιλαμβανόταν τον εαυτό του ως Μινώταυρο για την τεράστια φυσική του δύναμη και ενέργεια[x] Ένας μαρμάρινος Μινώταυρος ο οποίος αποτέλεσε δάνειο από το Μουσείο του Βατικανού κορμός και κεφαλή- του 1ου μ.Χ. αιώνα από ελληνικό πρότυπο του 5ου π.Χ. σε στρατηγική θέση της μουσειακής αφήγησης, ίσως υπήρξε το πιο πολυφωτογραφημένο έκθεμα της έκθεσης στο Μουσείο του αρχαιολογικού χώρου της Ελεύθερνας.
Το σίγουρο είναι ότι κάνενα σημασιολογικό στοιχείο της εκθεσιακής αφήγησης δεν έμεινε απαρατήρητο. Στη δική μου επίσκεψη οι άνθρωποι έμειναν για πολύ χρόνο στον μουσειακό χώρο με επαναληπτικούς κύκλους θέασης που ο καθένας ελεύθερα επέλεγε…Το ίδιο έπραξα και εγώ….
Η πρωτότυπη έκθεση διαμόρφωσε αναμφισβήτητα έναν διάλογο με συμβολική σημασία που άγγιξε τον άνθρωπο- αποδέκτη, ερεθίζοντας την περιέργεια, την προσοχή, τη φαντασία του ως επικοινωνιακό σύστημα που εμπλέκεται στην κοινωνική πρακτική.
“Η χαρά της ζωής” διερευνήθηκε από το κοινό, ξανά και ξανά, γιατί τα τεκμήρια του υλικού πολιτισμού αρχαιολογικά και τα έργα τέχνης του PICASSO, ενεργοποιήθηκαν νοηματικά σε σχέση με ένα συγκεκριμένο πλαίσιο με εύστοχα και εύληπτα επιχειρήματα του παρόντος από τους δύο επιμελητές Νίκο Σταμπολίδη και Παλόμα Πικάσο.
Αυτή διαδικασία απαιτεί μια αναστοχαστική προβληματική και μια αριστοτεχνική σύνθεση ερμηνειών και εμπειριών, ιδεών και αξιών με μια κοινή στοχοθεσία των επιμελητών: Το ΔΕΟΣ των ευρημάτων της Αρχαίας Ελεύθερνας, μαζί με το ΔΕΟΣ των έργων τέχνης του Picasso, επιδιώχθηκε να προσφερθούν στην αντίληψη του επισκέπτη με αρμονία, διατηρώντας ταυτόχρονα αυτούσια και αλώβητη τη δυναμική οντότητα τους!
Και φυσικά κατάφεραν να ενθαρρύνουν κάθε ηλικίας επισκέπτη να σταθεί αναστοχαστικά πλάι τους, να δεχτεί ή να απορρίψει, να αμφισβητήσει, να θαυμάσει, να συνδυάσει, να αναρωτηθεί, να διαβάσει, να αφουγκραστεί, να συμμετάσχει και να ΧΑΡΕΙ με αυτό το πρωτόγνωρο βίωμα της ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ…
Σύμφωνα με τα δεδομένα που δόθηκαν από τον επιμελητή Διευθυντή σήμερα στο Μουσείο Ακρόπολης κ. Σταμπολίδη, “την έκθεση«Πάμπλο Πικάσο- Η χαρά της ζωής» στο Μουσείο Αρχαίας Ελεύθερνας επισκέφθηκαν 32.000 Έλληνες και ξένοι στο διάστημα 6/7/2024 έως και 20/10/2024. Επιπλέον, στο διάστημα 20/9/2024 έως και 20/10/2024 επισκέφθηκαν την έκθεση 4.000 μαθητές.”
Ο διάλογος μας παρακάτω με τον αξιότιμο Καθηγητή Νίκο Σταμπολίδη, σεμνό αλλά τόσο δραστήριο και αφοσιωμένο Αρχαιολόγο, δημοσιεύεται αρκετές μέρες μετά την ολοκλήρωση της έκθεσης, αλλά είναι αυτονόητο ότι όταν έχεις ένα τέτοιο δώρο, έχεις και μια τεράστια ευθύνη και αγωνία για το πώς θα διαμεσολαβήσεις αντάξια στην επικοινωνία του με τους αναγνώστες .
Όπως ξεδιπλώθηκε με αμεσότητα η συνομιλία μας, μέσω του επιστημονικού του λόγου, επενδυμένου με τη συγκινησιακή φόρτιση της λήξης, τεκμηριώνεται αναμφίβολα και με αυτόν τον τρόπο η τεράστια επιτυχία της συγκεκριμένης έκθεσης, αλλά και αιτιολογείται, σκέφτομαι, γιατί στεφανώνονται πάντα με υψηλό αξιακό αποτύπωμα όλοι οι επιμελητικοί βηματισμοί που έχει πραγματοποιήσει μέχρι σήμερα ο κ. Σταμπολίδης
ΝΙΚΟΣ ΣΤΑΜΠΟΛΙΔΗΣ | ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
Σχέδια, χαρακτικά, κεραμικά, πίνακες και μικρά γλυπτά, υμνεί η πρωτότυπη περιοδική αυτή έκθεση στο Μουσείο της Αρχαίας Ελεύθερνας, της οποίας την επιμέλεια έχετε εσείς και η Παλόμα Πικάσο (Paloma Picasso), κόρη του σπουδαίου καλλιτέχνη. Ήταν μια πρόκληση αυτή η συνεπιμέλεια και σε αυτό τον χώρο πολιτισμικής αναφοράς για εσάς?Ποιο ήταν το βασικότερο κίνητρο για εσάς ,τον γεννήτορα του Μουσείου αυτή η συνομιλία με τα εκθέματα της μόνιμης συλλογής του;
Όπως ίσως γνωρίζετε, το 2019 είχα δημιουργήσει με τον κ. O. Berggruen την έκθεση «Πικάσο και Αρχαιότητα: Γραμμή και πηλός», η οποία μάλιστα έλαβε και το παγκόσμιο βραβείο κοινού το 2020. Επομένως, αυτή η σύζευξη αρχαιότητας και μοντέρνας τέχνης και ιδιαίτερα για τον μέγιστο Pablo Picasso για μένα δεν ήταν κάτι καινούργιο. Ωστόσο, για την τωρινή έκθεση «Πάμπλο Πικάσο, Η Χαρά της Ζωής», το ‘κίνητρο’ όπως λέτε, δηλαδή και το στοίχημα ήταν διπλό:
Α) Ξεκινούσε από την ανθρώπινη σχέση, τη φιλία με την Παλόμα Πικάσο, την κόρη του μεγάλου καλλιτέχνη και την άλλη μεγάλη φίλη των Τεχνών και προσωπική φίλη της Παλόμα και δική μου, τη Μαρία Εμπειρίκου. Και γνωρίζετε ότι ένα τέτοιο δύσκολο εγχείρημα ανάμεσα σε φίλους, μπορεί να λειτουργήσει – λόγω των μεγάλων δυσκολιών και του φόρτου του – διττά: είτε να προκύψουν ανυπέρβλητα προβλήματα, είτε να χαλυβδώσει και να ενδυναμώσει τη φιλία μας, πράγμα που έγινε στη δική μας περίπτωση.
Η συνεπιμέλεια με την Παλόμα υπήρξε άψογη από κάθε άποψη, παρά το μικρό χρονικό διάστημα προετοιμασίας μιας έκθεσης με 62 έργα του πατέρα της, χαρακτικά, λιθογραφίες, πίνακες, κεραμικά, προπλάσματα γλυπτών, ακουαρέλα…
Β) Ο χώρος, δηλαδή το Μουσείο της αρχαίας Ελεύθερνας και γενικότερα ο αρχαιολογικός χώρος με το φυσικό, ανέγγιχτο κάλλος του, όπου, όπως έχω γράψει παλαιότερα, «ο αρχαίος άνεμος ακόμα φυσά στην Ελεύθερνα», μέσα από τους λόφους και τις μικρές κοιλάδες του, τα δέντρα, τα νερά, το ζωικό ορεινό κεφάλαιο, τις αρχαιότητες, τους μύθους και τους θεούς, ήταν ο ιδανικός τόπος για να αναπτυχθεί αυτή η σύζευξη αρχαιότητας και μοντέρνας τέχνης, με έναν Πικάσο, λιγότερο γνωστό, αυτόν της χαράς της ζωής, μέσα από έναν εξανθρωπισμένο Μινώταυρο, μέσα από Φαύνους, Σατύρους, χορούς, μέσα από Πάνες και κοπάδια ζώων, από μεσογειακά τοπία και φύση…
Έργα, τα περισσότερα από τη Συλλογή της Παλόμα Πικάσο που τόσο γενναιόδωρα μας εμπιστεύθηκε και που δεν είναι εύκολο να τα δει κανείς ξανά. Κι ακόμα μέσα από φωτογραφικό υλικό από τα παιδικά της χρόνια, καθώς και του αδελφού της Κλωντ και που όλα μαζί με τα κείμενά της και τα κείμενά μου, που αποτυπώνονται στον μοναδικό κατάλογο της Έκθεσης, που εξέδωσε η ΑΜΜΟΣ του Πέτρου Γαϊτάνου, ένα συλλεκτικό κομμάτι το ίδιο το βιβλίο.
Επίσης να σημειώσω εδώ ότι είναι η πρώτη φορά που το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, συναίνεσε και έδωσε άδεια μέσα στις προθήκες του αρχαιολογικού Μουσείου να τοποθετηθούν έργα μοντέρνας Τέχνης, έργα του Πικάσο σε μια αγαστή συνομιλία, που το ένα δεν προσβάλλει το άλλο, πέραν όσων άλλων έργων του μεγάλου καλλιτέχνη εκτίθενται σε χωριστές προθήκες, καθώς και στην αίθουσα των περιοδικών εκθέσεων.
Το έργο του Pablo Picasso “Προσωπογραφία του Κλωντ Πικάσο” αιχμαλώτισε το δικό μου βλέμμα και θα ήθελα παρακαλώ εάν συμφωνείτε να μοιραστείτε με τους αναγνώστες του BEST MAGAZINE την ιστορία και των δύο όψεων του, αλλά επίσης και την ταυτότητα του μόνιμου εκθέματος με το οποίο συνομιλεί σε αυτή την περίοπτη θέση. Δώστε μας επιπλέον παρακαλώ ένα ενδεικτικό παράδειγμα των εμπνευσμένων διαλόγων που αναπτύξατε στο Μουσείο της Αρχαίας Ελεύθερνας, εισάγοντας και εντός των προθηκών του έργα του Picasso, ανατρέποντας “τολμηρά” την εκθεσιακή αφήγηση ενός Μουσείου με ευρήματα της κλασικής αρχαιολογίας.
Η τετράγωνη κεραμική πλάκα με το πορταίτο του Κλωντ Πικάσο, γιού του μεγάλου ζωγράφου, είναι δημιούργημα του Πάμπλο Πικάσο του 1953, όταν δηλαδή ο Κλώντ θα ήταν 6-7 ετών. Με μοναδικό τρόπο ο πατέρας αποτυπώνει τα χαρακτηριστικά του γιου του, όταν δηλαδή ο Πικάσο ήταν ήδη 72 ετών και το λέω αυτό γιατί εδώ φαίνονται ότι οσμώνονται ρεύματα του κλασικού, του κυβισμού κλπ, από τα οποία είχε περάσει ο καλλιτέχνης σε προηγούμενες δεκαετίες της ζωής του.
Στο πίσω μέρος της πλάκας ξεχωρίζει ο τόπος και η ημερομηνία: Vallauris 24-2-1953 με 5 μορφές, σκίτσα-προσωπογραφίες ανάμεσα στα οποία μπορεί ίσως να αναγνωρίσει κανείς το ζεύγος Ραμιέ (;), τους κεραμίστες που γνώρισε και συνεργάστηκε μαζί τους ο Πικάσο μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Αυτό το έργο είναι από εκείνα που δεν συνομιλούν με ένα ή περισσότερα έργα της αρχαιότητας στις αίθουσες του Μουσείου αρχαίας Ελεύθερνας. Βρίσκεται σε περίοπτη θέση στο κέντρο της μεγάλης αίθουσας της διαχρονικής ιστορίας της αρχαίας πόλης, πριν την είσοδο στην αίθουσα περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου, γιατί με αυτόν τον τρόπο η Παλόμα κι εγώ θελήσαμε να αφιερώσουμε την έκθεση στη μνήμη του αδελφού της Κλώντ, που έφυγε από τη ζωή το καλοκαίρι του 2023, ένας λάτρης της Ελλάδας, του Αιγαίου και του φωτός του, άνθρωπος εμπνευσμένος, που στο μικρό φιλμάκι που παρουσιάζεται στην αίθουσα περιοδικών εκθέσεων μιλά ο ίδιος για την αγάπη του πατέρα του σε ένα από τα αρχαιότερα επαγγέλματα, του κεραμέα, που τόσο πολύ ξεχωρίζει με όλες τις αρχαίες κεραμικές δημιουργίες και τα αριστουργήματα της μελανόμορφης και ερυθρόμορφης – αθηναϊκής κυρίως – κεραμικής.
Η αγάπη και ο θαυμασμός του Κλώντ για την αρχαία αλλά και τη νεότερη Ελλάδα αποτυπώνεται όχι μόνο στην κατοίκηση και τις συχνές επισκέψεις στη χώρα μας και κυρίως στο Αιγαίο, όπου, κατ’ επιθυμία του, σκορπίστηκε η στάχτη του μέσα στο φως και τα γαλανά νερά του.
Με ρωτήσατε, όμως, και για ένα ενδεικτικό παράδειγμα των εμπνευσμένων διαλόγων που αναπτύξαμε στο Μουσείο της Ελεύθερνας. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα που αγαπώ, ιδιαίτερα όμως με θέλγει ο μαρμάρινος, αρχαίος μαλλωτός τράγος, πάνω στον οποίο καθόταν η (σπασμένη σήμερα) επιτραγία Αφροδίτη. Η θεά του Έρωτα πάνω του δήλωνε την εξουσία του Έρωτα στο σεξουαλικότερο ζώο, τον τράγο.
Τα κρινοδάχτυλά της διασώζονται ακόμα να κρατούν τα κέρατά του. Στον αγαλμάτινο τράγο διακρίνεται ένα τεράστιο χαμόγελο όταν τον δει κανείς κατενώπιον. Δείτε, λοιπόν, το κεραμικό πιάτο του Πικάσο με την προτομή του χαμογελαστού Φαύνου και πέστε μου αν αυτά τα δύο έργα δεν είναι η επιτομή της συνομιλίας της μοντέρνας με την αρχαία τέχνη!
Στην Αρχαία Ελεύθερνα είναι συνεχώς στραμμένο το διεθνές πολιτιστικό ενδιαφέρον στο πλαίσιο της έκθεσης «Ο Πικάσο στην Κρήτη: Η χαρά της ζωής» που εγκαινιάστηκε μάλιστα από την ΑΕ Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου στο κατάμεστο από κόσμο Μουσείο. Ποιες είναι οι προσδοκίες σας και τα συναισθήματα σας μετά την ολοκλήρωση της έκθεσης;
Την πιο ωραία και καίρια τοποθέτηση για το Διεθνές πολιτιστικό ενδιαφέρον στην Ελεύθερνα την άκουσα από την γενική Διευθύντρια των Μουσείων του Βατικανού. Μου είπε: «Πρώτη φορά βλέπω, Νίκο, αυτή τη σύζευξη σε πολιτικό, πολιτειακό και κοινωνικό επίπεδο και μάλιστα μέσα από τα πρόσωπα τριών γυναικών: της Προέδρου της Δημοκρατίας, της βασίλισσας Σοφίας και των πριγκιπισσών Ειρήνης και Ολυμπίας Torlonia και της κοινωνίας και Τέχνης στο πρόσωπο της Παλόμα Πικάσο. Αυτό δεν είναι εύκολο να το πετύχει κανείς».
Βέβαια υπήρχε και ένα τέταρτο συμμετοχικό πρόσωπο κατά τη γνώμη μου: ο κόσμος, οι άνθρωποι, όλοι όσοι αγκάλιασαν το Μουσείο της Ελεύθερνας, την Έκθεση, όχι μόνο στα εγκαίνια με πάνω από 2.500 επισκέπτες εκείνης της βραδιάς, αλλά και τις δεκάδες χιλιάδες των επισκεπτών που ακολούθησαν στους περίπου 3,5 μήνες της διάρκειάς της.
Στο ερώτημά σας πάλι: Δεν προσδοκώ, εργάζομαι Και το συναίσθημα μελαγχολίας που συνήθως φέρνει η ολοκλήρωση μιας έκθεσης και της αποκαθήλωσής της μετριάζεται αυτόματα από τα σχέδια της επόμενης. Πρόκειται για ένα συνεχές γίγνεσθαι. Μη λησμονείτε, του χρόνου, γιορτάζουμε Θεού θέλοντος, τα 40 χρόνια από την έναρξη της ανασκαφής μου στην αρχαία Ελεύθερνα. Κι η Ελεύθερνα δεν είναι μόνον αρχαιολογικός χώρος, Μουσείο, φύση, πολιτισμός, το καθένα χωριστά, είναι όλα μαζί, είναι προορισμός.
Κι η έκθεση του Πικάσο το έδειξε αυτό με τον καλύτερο τρόπο γι’αυτό ευχαριστώ την Παλόμα, τη Μαρία και όλους όσους εργαστήκαμε μαζί σ’αυτή την προσπάθεια, τους Φίλους του Μουσείου, τους Χορηγούς μας, τους φοιτητές, τους εργάτες, τους ανθρώπους των πολιτιστικών Συλλόγων, τους κατοίκους, την Περιφέρεια Κρήτης, τον Δήμο, τις Υπηρεσίες, την Αρχαιολογική Υπηρεσία, το Πανεπιστήμιο Κρήτης και όλους όσοι αναγράφονται λεπτομερειακά στον Κατάλογο της Έκθεσης.
Πιστεύετε ότι το κοινό που γνώρισε και συνδέθηκε συγκινησιακά με τις δημιουργίες του Picasso στο Μουσείο της Αρχαίας Ελεύθερνας θα τις αναζητήσει και στο εστιατόριο “Μινώταυρος” στο ξενοδοχείο Αmirandes ή και αντίστροφα; Έχετε σκεφτεί να μείνει κενή για λίγο διάστημα η θέση του τεκμηρίου που συνομίλησε με το μόνιμο έκθεμα στο Μουσείο; Τι αντιδράσεις θα ενεργοποιούσε αυτό; Όπως συμβαίνει όταν απουσιάζει ένα έκθεμα ως δάνειο σε μια άλλη έκθεση.
Είναι πολύ φυσικό το κοινό να αναζητήσει τις δημιουργίες του Πικάσο που εκτίθενται στην επιβλητική αίθουσα του πραγματικά ξεχωριστού ξενοδοχείου Amirandes ανατολικά του Ηρακλείου. Άλλωστε, η Παλόμα Πικάσο, η Μαρία Εμπειρίκου βρεθήκαμε στο Amirandes με τη Μάρι, το Νίκο, την Οδύσσεια, τη Νίκη και άλλους φίλους και χαρήκαμε πολύ που ένα κομμάτι του έργου του μεγάλου ζωγράφου, με όποιον τρόπο, παραμένει έτσι στην Κρήτη μέσα από τη συλλογή του ξενοδοχείου.
Ναι, έχω σκεφθεί να μείνει λίγο κενή η θέση των έργων του Πικάσο στις προθήκες των αρχαιοτήτων. Όχι βέβαια για πολύ. Όμως, έχω ζητήσει από τη Μαρία Εμπειρίκου, να μας αφήσει ένα αντίγραφο του χαρακτικού του Πικάσο με τον Σάτυρο ή Φαύνο που ανασύρει το ρούχο της κοιμώμενης όμορφης γυναίκας, ώστε αυτό να παραμείνει πλάι στην παράσταση των Σατύρων που ανασύρουν το ένδυμα από την ανάλογη παράσταση στο εξαιρετικής ποιότητας υστεροελληνιστικό / πρώιμο ρωμαϊκό μαρμάρινο ανάγλυφο από τις πρόσφατες ανασκαφές της Ελεύθερνας.
Έτσι θα παραμείνει η μνήμη αυτής της Έκθεσης-σταθμού στην ιστορία του Μουσείου της αρχαίας Ελεύθερνας.
Πώς μπορεί η σύγχρονη τέχνη να λειτουργεί ως προστιθέμενη αξία σε έναν ξενοδοχειακό οργανισμό;
Οι ξενοδοχειακοί οργανισμοί στον 21ο αιώνα, δεν είναι πια υπνωτήρια (dormitories) των πρώτων δεκαετιών στο β’ μισό του 20ού αι. Ξενοδοχειακοί οργανισμοί μεγάλου βεληνεκούς είναι οργανισμοί που ανάμεσα σε δεκάδες παροχές, υπηρεσιών και πολιτιστικούς σκοπούς, οργανώνουν Συνέδρια πολιτιστικού περιεχομένου και Τέχνης και φυσικά εκτιθέμενα έργα εντός τους και μάλιστα της Μοντέρνας και σύγχρονης Τέχνης λειτουργούν ως προστιθέμενη αξία, είναι κοσμήματα μέσα στα αρχιτεκτονικά κοσμήματα που είναι τα ίδια τα ξενοδοχεία.
Η “αέναη χαρά της ζωής” είναι ζητούμενο διαχρονικό στην καλλιτεχνική έκφραση του ανθρώπου, με βάση τη σπουδή σας σε ανεκτίμητους αρχαιολογικούς θησαυρούς στους σημαντικούς ρόλους που υπηρετήσατε και υπηρετείτε;
Η ‘αέναη χαρά της ζωής’ βρίσκεται σίγουρα και στην καλλιτεχνική έκφραση του ανθρώπου από την αρχαιότητα έως σήμερα, κι αν πιστέψουμε στον Ντοστογιέφσκι «η ομορφιά μπορεί να σώσει τον κόσμο». –
Σας ευχαριστώ θερμά κ. Σταμπολίδη για την τιμή της συνομιλίας μας με εμπιστοσύνη που μου αποδώσατε τόσο γενναιόδωρα, δίνοντας μου ΕΠΙΠΛΕΟΝ την ευκαιρία να βιώσω την εκθεσιακή αφήγηση στο Μουσείο του αρχαιολογικού χώρου της Ελεύθερνας με το προνόμιο του δικού σας λόγου και της δικής σας σκέψης!
Καλή επιτυχία και στις επόμενες εκθέσεις σας που είμαι σίγουρη ότι θα σηματοδοτήσουν επίσης μοναδικούς σταθμούς, όχι μονάχα για την Αρχαία Ελεύθερνα που τόσο αγαπάτε, αλλά για τον ελληνικό πολιτισμό ανά τον κόσμο που υπηρετείτε με ανεξάντλητη αφοσίωση και μεράκι μέσω της επιστήμης της αρχαιολογίας!
Ως κατακλείδα του Α΄ μέρους του αφιερώματος
Η απάντηση του χαρισματικού καθηγητή κ. Σταμπολίδη στην τελευταία μου ερώτηση γίνεται απρόσμενα η θαυμαστή γέφυρα για το Β΄ μέρος του αφιερώματος μου στη ΧΑΡΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ που τελικά είχα τη μοναδική τύχη να τη βιώσω και με μια άλλη όψη, ΔΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ του Picasso, “ανακαλύπτοντας τον Μινώταυρο” στον λαβύρινθο του νερού, ανατολικά του Ηρακλείου.
Σε έναν μοναδικό και ανεπανάληπτο σύγχρονο λαβύρινθο που σου χαρίζει ο εμπνευσμένος αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του ξενοδοχείου AMIRANDES. του BRAND της αλυσίδας GRECOTEL και η μοναδική του ταυτότητα στο design εμπειριών ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑΣ για τους φιλοξενούμενους του !!!! MH XAΣΕΤΕ τη συνέχεια.
*Οι φωτογραφίες από το Μουσείο της Αρχαίας Ελεύθερνας είναι ερασιτεχνικές λήψεις από κινητό από την επίσκεψη μου στην έκθεση
*Οι φωτογραφίες με τον κ. Σταμπολίδη παραχωρήθηκαν για τις ανάγκες του παρόντος αφιερώματος από την υπεύθυνη επικοινωνίας κ. Δανάη Ζαούση (Αυτοτελές Γραφείο Επικοινωνίας και Προβολής του Μουσείου Ακρόπολης) την οποία ευχαριστώ ιδιαίτερα για τη συνεχή της επικοινωνία και πάντα ευγενική ανταπόκριση της !
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΠΗΓΕΣ
Μαυρωτάς Τ. , Τον λόγο έχει η τέχνη. Εικαστικές καταγραφές 2006-2017, Υπεύθυνη έκδοσης Ελένη Κεχαγιόγλου, εκδ. Πατάκη, Αθήνα
Υπομνηματισμοί της έκθεσης Πάμπλο Πικάσο Η χαρά της ζωής
Νίτσιου Π., (2011) Μουσειολογική Θεωρία και Ιδεολογική της χρήση σε αφηγήματα Μουσείων.Εφαρμογή σε τρία παραδείγματα, Διδακτορική Διατριβή, Επιβλέπουσα Μ.Σκαλτσά,ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη,
https://www.culturenow.gr/pamplo-pikaso-h-xara-tis-zois-ekthesi-sto-moyseio-arxaias-eleythernas
https://elculture.gr/pablo-pikaso-i-chara-tis-zois-i-nea-ekthesi-sto-mouseio-archaias-elefthernas
[i]Σύντομα Μουσείο Αρχαίας Ελεύθερνας ή Μουσείο Αρχαιολογικού χώρου Ελεύθερνας
[ii] https://mae.uoc.gr/el/%cf%84%ce%bf-%ce%bc%ce%bf%cf%85%cf%83%ce%b5%ce%af%ce%bf-%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%b1%ce%b9%ce%bf%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%8d-%cf%87%cf%8e%cf%81%ce%bf%cf%85-%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%8d%ce%b8/
[iii]https://www.history-archaeology.uoc.gr/to-tmima/istoriko/nikolaos-stampolidis/
[iv]Νίτσιου Π., 2011 Μουσειολογική θεωρία και ιδεολογική της χρήσησε αφηγήματα Μουσείων , Εφαρμογή σε τρία παραδείγματα, Διδακτορική Διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης σ.143
[v]Νίτσιου Π., 2011 ,ό.π. σελ. 185
[vi]https://www.culturenow.gr/pamplo-pikaso-h-xara-tis-zois-ekthesi-sto-moyseio-arxaias-eleythernas/
[vii] https://www.bovary.gr/people-and-style/glam-stars/i-paloma-pikaso-mila-gia-ton-patera-tis
[viii]Από τον εισαγωγικό λόγο της εκθεσιακής αφήγησης της έκθεσης “Πάμπλο Πικάσο-Η χαρά της ζωής” Επιμέλεια Ν. Σταμπολίδης- Παλόμα Πικάσο Μουσείο Αρχαιολογικού Χώρου Ελεύθερνας, 6/7-20/10/2024
[ix]Mαυρωτάς, Τ , (2017) Τον λόγο έχει η τέχνη, εκδ. ΠΑΤΑΚΗ, Αθήνα, σελ 124
[x]https://www.mononews.gr/politismos/pikaso-ke-elliniki-archeotita-stin-kriti-ekthesi-sto-mousio-elefthernas
