«ΜΝΗΜΗ ΕΣΤΙ…»: Εικαστική έκθεση σύγχρονης τέχνης των Αντώνη Αλιβρούβα & Δημήτρη Αστερίου στο Καθολικό της Μονής του Αγίου Φραγκίσκου, στα Χανιά (19-28 Αυγούστου 2024).

Η έκθεση αποτελεί την τρίτη κατά σειρά δράση του συμπεριληπτικού εγχειρήματος «ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΔΥΟ», το οποίο εκτυλίσσεται πάντοτε υπό την επιστημονική επίβλεψη του Μουσείου Σχολικής Ζωής Δήμου Χανίων. Η έκθεση, παράλληλα, πραγματοποιείται σε συνδιοργάνωση με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων, και με την υποστήριξη της Περιφέρειας Κρήτης. Για τις ανάγκες της έκθεσης κυκλοφορεί δίγλωσσος (ελληνικά-αγγλικά) εικαστικός κατάλογος (art book), σε γραφιστική επιμέλεια του Νίκου Ιγγλεζάκη, όπου συμπεριλαμβάνονται και επιστημονικά κείμενα των επιμελητών. Η έκδοση του καταλόγου έγινε με επιχορήγηση από το Περιφερειακό Ταμείο Ανάπτυξης Κρήτης.

Συνέντευξη με τους επιμελητές της έκθεσης, Μαρία Δρακάκη και Γιώργο Ορφανίδη.

Επιμέλεια συνέντευξης: Στέλιος Κουνδουράκης

• Πείτε μας λίγα λόγια για το περιεχόμενο της έκθεσης, ή αν επιθυμείτε διαφορετικά, το γιατί κάποιος να επισκεφθεί αυτήν την έκθεση.

Μ. Δ.: H έκθεση αυτή είναι αποτέλεσμα μιας τιμητικής πρότασης από την Εφορεία Αρχαιοτήτων και συγκεκριμένα της Προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων Δρ. Ελένης Παπαδοπούλου προς το Μουσείο Σχολικής Ζωής Δήμου Χανίων για ένα επόμενο βήμα του καινοτόμου εγχειρήματος ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ 2 που σχεδίασε και υλοποιεί από το 2023, με στόχο τον σεβασμό στην διαφορετικότητα  και τη βιωματική  άσκηση σε μια δυάδα μέσω της διεργασίας μιας εικαστικής έκθεσης σύγχρονης τέχνης. Σκοπός να συνειδητοποιήσουν οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες, επιμελητές, οργανισμοί, αποδέκτες ότι  η διαφορετικότητα δεν είναι απειλή για τη μεταγλώσσα  των έργων τέχνης και  για το νόημα του εκθεσιακού αφηγήματος,  αλλά πλούτος  και άσκηση όλων. Η έκθεση «ΜΝΗΜΗ ΕΣΤΙ…» των ζωγράφων Αλιβρούβα και Αστερίου προτείνει τη δυνατότητα πρόσληψης και απόκρισης της εικαστικής δημιουργίας αναδεικνύοντας τη μοναδικότητα του δημιουργικού  διαλόγου ανάμεσα σε δύο καλλιτέχνες με διαφορετικό εικαστικό αποτύπωμα, σε δύο επιμελητές από διαφορετικά επιστημονικά πεδία, σε δύο οργανισμούς με διαφορετική λειτουργία,  σε ένα μνημείο με πολλαπλές και κυρίαρχες μνημονικές εγγραφές. Το καθολικό της Μονής του Αγίου Φραγκίσκου  εκτός της ιστορικότητας του στον χώρο και στον χρόνο,  έχει εγγραφεί κυρίαρχα στις συνειδήσεις της κοινότητας ως ατμοσφαιρικός χώρος διαφύλαξης της πολιτιστικής κληρονομιάς, αφού φιλοξένησε για πολλά χρόνια τις συλλογές του Αρχαιολογικού Μουσείου Χανίων.

Γ. Ο.: Η αλήθεια είναι ότι για το περιεχόμενο της έκθεσης, από τη μια πλευρά, έχουν ήδη δημοσιευθεί αρκετά στον ελληνικό Τύπο, και από την άλλη, εμείς οι επιμελητές έχουν αναφερθεί εκτενώς στα σχετικά κείμενα του art book που συνοδεύει το εκθεσιακό αφήγημα. Θα προτιμήσω, λοιπόν, να δώσω στο ευρύ κοινό ένα δυνατό – τουλάχιστον κατά τη γνώμη μου – ερέθισμα, ώστε να επισκεφθεί τον χώρο της έκθεσης έως τις 28 Αυγούστου: είναι ώρα να αρχίσουμε να σπάμε το απόστημα των στερεοτύπων περί του ποιος έχει το δικαίωμα αλλά και την ικανότητα να παράγει επί ίσοις όροις τέχνη, που ακούσια και ενστικτωδώς πολλές φορές σέρνουμε μέσα μας οι άνθρωποι της ελληνικής κοινωνίας. Με άλλα λόγια, ας γίνουμε λίγο πιο συμπεριληπτικοί μέσα από το καλλιτεχνικό βίωμα, ακόμα και αν νιώσουμε αρχικά μια μικρή ενοχή, συνειδητοποιώντας πόσο πίσω έχει μείνει στην Ελλάδα η Παιδεία και Πολιτισμός. Άλλωστε, η τέχνη διαχρονικά είναι εκείνη η δυναμική διαδικασία που ανοίγει δρόμους πολλαπλών κατευθύνσεων, όχι βεβιασμένα, όχι υπό το σκεπτικό της κατάργησης και της διάλυσης των πολιτισμικά παγιωμένων παραδοχών, αλλά προσφέροντας το χρονικό περιθώριο στο κοινωνικό υποκείμενο να αφουγκραστεί ό,τι το νεότερο έχει να τού προτείνει σε ένας βάθος χρόνου.

• Συμπερίληψη: μια λέξη που την ακούμε τόσο συχνά, όμως, ίσως να μη γνωρίζουμε τι ακριβώς σημαίνει.

Μ. Δ.: Πράγματι στην έννοια της συμπερίληψης  γίνονται όλο και πιο συχνά αναφορές προφορικές ή γραπτές, αλλά η νοηματοδότησή της προφανώς στην καθημερινότητα της σύγχρονης εποχής μας αποκαλύπτει πολλές και διαφορετικές στάσεις, συμπεριφορές, αντιλήψεις των ατόμων, αλλά και των συλλογικοτήτων, που επιβεβαιώνουν δυστυχώς  ότι  ο  θεωρητικός λόγος απέχει πολύ από την πράξη, σε ό,τι αφορά τα εμπόδια, τους αποκλεισμούς, τις ανισότητες, την ισότιμη πρόσβαση στο πεδίο των τεχνών και των πολιτισμικών αγαθών.

Το εγχείρημα ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΔΥΟ μια και βρισκόμαστε στο τρίτη έκθεση με διαφορετικές δυάδες και δυναμικές κατά τη διάρκεια του σχεδιασμού, της προετοιμασίας, της υλοποίησης, του αναστοχασμού,  μας έχει διδάξει πολλά για την επικοινωνία και τις σχέσεις των ανθρώπων, γιατί είναι σημαντικό να πούμε ότι κάθε  έκθεση είναι  επίσης ένα διαφορετικό ταξίδι.

Γ. Ο.: Ο ορισμός της συμπερίληψης είναι κοινωνικά βασανισμένος. Ταυτόχρονα, αρκετές φορές λόγω ημιμάθειας και κακής επαναλαμβανόμενης χρήσης λαμβάνει, επίσης, μία αρνητική χροιά, ενώ δε λείπουν και εκείνες οι φορές που περιβάλλεται από ένα πλαίσιο με συνωμοσιολογικές προεκτάσεις, επειδή ακριβώς ακόμα φοβίζει. Η συμπερίληψη δεν είναι μια απλή ένταξη, δεν είναι μια αγκαλιά οίκτου, δεν είναι λύπηση. Είναι μια δυναμική διαδικασία, η οποία βασίζεται στην ισότητα, όπως η ισότητα αυτή ερμηνεύεται ήδη από τη Γαλλική Επανάσταση: μιλάμε για ένα απαραβίαστο κοινωνικό αγαθό. Συμπερίληψη, λοιπόν, είναι να διεκδικείς μια κοινωνία ίση για όλους, μικρούς και μεγάλους, μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς πάσης φύσεως.

Αν δεν το κάνεις αυτό μέσω της πολιτισμικής παραγωγής, διαχείρισης και επικοινωνίας, τότε πώς ακριβώς θα το κάνεις; Μέσω, π.χ., στείρων εκπαιδευτικών οδηγιών στα προς διορισμένους εκπαιδευτικούς, οι μισοί εκ των οποίων δεν έχουν ιδέα περί της σημασίας του όρου και/ή ακόμα χειρότερα δεν έχουν την κοινωνική παιδεία να αφουγκραστούν το αξιοσημείωτο του περιεχομένου του; Μα η συμπεριληπτική προσέγγιση καλλιεργείται, δημιουργεί προοπτικές εξασφάλισης δικαιωμάτων στη βάση κατοχυρωμένων θεμελιωδών συνταγματικών εννοιών. Η συμπερίληψη ούτε δεν προτείνεται με έπεα πτερόεντα, ούτε επιβάλλεται: χρησιμοποιεί (υπάρχοντες) δρόμους που για χρόνια έμειναν εγκαταλειμμένοι, γνωρίζοντας ότι πολλοί φοβόντουσαν να τους επιλέξουν.

Έχουν χυθεί τόνοι μελάνης από τους οικείους ερευνητές, και καλό είναι πριν τοποθετηθούμε, ακόμα και κατά τη διάρκεια της ενδοσκόπησής μας, να ρίξουμε μια ματιά σε ένα έγκριτο βιβλίο, επιστημονικό άρθρο, και/ή να επισκεφθούμε έναν χώρο τέχνης που δομήθηκε επί συμπεριληπτικής βάσεως. 

• Το εκθεσιακό αφήγημα είναι ενιαίο. Ομολογώ πως δεν το συναντάμε εύκολα σε εκθέσεις-διαλόγους. Γιατί κάνατε αυτήν την επιλογή;

Μ. Δ.: Το εκθεσιακό αφήγημα είναι ενιαίο γιατί ακριβώς και οι δυο επιμελητές με τη δική τους διαφορετικότητα, που συσχετίζεται με διαφορετικά επιστημονικά πεδία εξειδίκευσης, με τα  χαρακτηριστικά  φύλου ηλικίας, αλλά και προφανώς με την ξεχωριστή βιογραφία του κάθε προσώπου, δοκιμάζονται στη δημιουργική πρόκληση της σύνθεσης των οπτικών μορφών των δύο καλλιτεχνών με την παιδαγωγική πρόθεση του σεβασμού στο διαφορετικό της εκθεσιακής αφήγησης που επιδιώκει ένα βλέμμα ελεύθερο και ταυτόχρονα βαθύτερο από το άμεσα ορατό.

Από τη γέννηση της ιδέας, πολύ νωρίς αφού μελετήσουν  την αρχιτεκτονική και ιστορική  ταυτότητα  του  χώρου πολιτισμικής αναφοράς που θα φιλοξενήσει  τα έργα, την εικαστική μανιέρα  κάθε δημιουργού, τις νοηματοδοτήσεις και τις συσχετίσεις που προσλαμβάνουν από την καλλιτεχνική έκφραση των καλλιτεχνών επιχειρούν μαζί να ενεργοποιήσουν ένα νέο σημασιολογικό πλαίσιο που θα αποτελέσει τον κοινό τους εκθεσιακό καμβά.

Γ. Ο.: Για να δείξουμε ότι, ναι, υπάρχει και αυτή η επιμελητική οπτική. Δε χρειάζεται να παγιδευόμαστε σε όρια-σύνορα. Οι άνθρωποι έχουμε την τάση να οριοθετούμε τους χώρους, φυσικούς και μη. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, όμως οφείλουμε να εξετάζουμε την πραγματική σκοπιμότητα υπό το πρίσμα πολλών αφορμών. Μια αντίστοιχη αφορμή είναι και η έκθεση για την οποία συζητάμε, και ας είναι η Τρίτη κατά σειρά συμπεριληπτική έκθεση που επιμελούμαστε μαζί με την κα. Δρακάκη. Ακόμα και για μας τους δύο κάθε έκθεση είναι μια νέα αφορμή να σκεφτούνε περισσότερο για τον ορισμό, την αξία και τη σημειωτική της συμπερίληψης, αρχικά ατομικά και έπειτα λειτουργώντας ως δυάδα-ομάδα.

Ξέρετε, οι άνθρωποι της τέχνης διέπονται συχνά από μεγάλες αγκυλώσεις, παρότι διαλαλούν το αντίθετο. Επί παραδείγματι, υπάρχουν καλλιτέχνες που – λόγω προσωπικών αντιλήψεων – αρνούνται τη συμμετοχή τους σε συμπεριληπτικά πολιτισμικά πρότζεκτ. Για να το θέσω αλλιώς, με ένα ρητορικό ερώτημα: Νομίζετε ότι είναι εύκολο να βρεθούν καλλιτέχνες που να θέλουν όντως να γίνουν κοινωνοί ενός συμπεριληπτικού μηνύματος μέσω ενός αδιάσπαστου αφηγηματικού ιστού; Η επιλογή μας, λοιπόν, σχετικά με την ανάπτυξη ενός ενιαίου αφηγηματικού αφηγήματος δεν αποτελεί επίδειξη γνώσεων και επιβαλλόμενης πρωτοτυπίας σε μια πόλη της ελληνικής περιφέρειας.

Αποτελεί πάνω από όλα δείγμα κοινωνικο-συναισθηματικής ευφυίας. Τώρα, αν όλο αυτό υπογράφεται από ανθρώπους που έχουν κάνει αρκετές σπουδές, και αυτό εν συνεχεία δε γίνεται αρεστό, τότε μάλλον κάτι εντέλει γίνεται καλά.

• Τελικά τι είναι μνήμη;

Μ. Δ.: Η μνήμη  είναι ένα  μίτος που ξετυλίγεται καθώς ξεδιπλώνεται η ζωή για να  επαναφέρει  το πολύμορφο συνεχές των εμπειριών της ζωής που σε σημαδεύουν, σε αλλάζουν, σε επαναπροσδιορίζουν, σε καθορίζουν, καθώς αγωνίζεται να υπερασπιστείς την αξιακή σου οντότητα αλλά και τη θέση σου στη ρέουσα κοινωνικοπολιτισμική πραγματικότητα. Είναι προσωπική διαδικασία, αλλά συγχρόνως και  κοινωνική και πολιτισμική διαδικασία. Είναι η μνήμη αντοχή, σιωπηρή αντίσταση απώλειας, ανάμνηση οπτική αλλά και κιναισθητική, ανάκληση πολυαισθητηριακή, ανάγκη  αναστοχαστική. Είναι  για μένα η  ανατρεπτική πρόκληση να αφουγκραστείς μέσα από την καρδιά της ατομικής δημιουργίας το ιερό αίσθημα του συλλογικού ανήκειν.

Στον χώρο του Καθολικού αφουγκραστήκαμε με δέος τους ψιθύρους του μνημείου και  επιδιώξαμε να στρέψουμε το βλέμμα του επισκέπτη στην προοπτική του χώρου, αλλά και σε σημεία αφανή, ίσως και «τραυματισμένα», της μοναδικής αρχιτεκτονικής ταυτότητας της Μονής του Αγίου Φραγκίσκου αμβλύνοντας την  όποια  «μνημονική πληγή» με τις αξιακές  δηλώσεις και συνδηλώσεις των έργων τέχνης των δύο ζωγράφων. Η εικαστική εγκατάσταση στην άδεια προθήκη υποδέχτηκε συνειδητά μαζί με τα έργα «Πολυμορφία» του Δημήτρη Αστερίου  και «Κόκκινη σύνθεση»  του Αντώνη Αλιβρούβα,  αντικείμενα  από τη συλλογή του Μουσείου Σχολικής Ζωής που συνδέθηκαν με την πρώτη ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτόμου σχεδίου σχολικής ανάπτυξης ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ισπανία.

Το σχέδιο προσέγγισε μέσω των εθνικών προγραμμάτων πολιτισμού και εκπαίδευσης, δηλαδή  του προγράμματος   ΜΕΛΙΝΑ και του προγράμματος PATRINOS, για πρώτη φορά στα εκπαιδευτικά δεδομένα το 2003-2006, την κομβική έννοια της ερμηνείας στους χώρους πολιτισμικής αναφοράς. Δηλαδή, την αποκάλυψη της γνώσης μέσα από την τέχνη,  με έμφαση στην «υιοθεσία μνημείων» από τη σχολική κοινότητα προκειμένου να παραμείνουν ζωντανά χωρίς να χαθεί ή να αλλοιωθεί η ιστορική μνήμη και με το βλέμμα των επισκεπτών τους καλλιεργημένο, ανοικτό, δημιουργικό,  διαμορφώνοντας από κοινού καινοτόμα εκπαιδευτικά υλικά για τις δύο πρώτες βαθμίδες της τυπικής εκπαίδευσης.

Το υλικό της σύμπραξης διατίθεται στον ιστότοπο του Μουσείου Σχολικής Ζωής και παραμένει δυναμικά επίκαιρο για παιδαγωγική αξιοποίηση  γιατί   κάθε μνημείο είναι εφικτό  να  παραμένει  ζωντανό, αρκεί η τροχιά του ευαισθητοποιημένου και συνειδητοποιημένου ατομικού και συλλογικού  βλέμματος να μην το προσπεράσει αδιάφορα στον παρόντα χρόνο.

Γ. Ο.: Μνήμη είναι να θυμάσαι ότι το Καθολικό της Μονής του Αγίου Φραγκίσκου ήταν το παλαιό Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων (όπως βέβαια στην πάροδο του χρόνου έλαβε και άλλες χρήσεις, όντας λ.χ. κάποτε και κινηματογράφος). Κρατήστε αυτό, λοιπόν, σας παρακαλώ ως προς το τι είναι μνήμη. Το προτιμώ από το να σας αναλύσω με στόμφο και εντυπωσιακό λεξιλόγιο, επειδή είμαι διδάκτωρ, το τι είναι (πολιτισμική) μνήμη. Τα ακαδημαϊκά μπορούμε να τα αναλύσουμε άλλη φορά, στο κατάλληλο περιβάλλον.

• Πώς το Μουσείο Σχολικής Ζωής συνδέεται με την έννοια της πολιτισμικής μνήμης;

Μ. Δ.: Το Μουσείο γεννήθηκε από την ιχνηλάτηση της ιστορικής μνήμης και την καταγραφή της ιστορίας δημοτικών σχολείων στην ενδοχώρα των Χανίων που κατέγραψαν και τεκμηρίωσαν οι δύο δημιουργοί του δάσκαλοι ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1990. Το Δίκτυο Σχολείων Πολιτισμικής Μνήμης σήμερα συνδέει σχολεία που έχουν κλείσει, κατά προτεραιότητα της ΠΕ Χανίων και ευρύτερα της Κρήτης, με σκοπό την επιστημονική υποστήριξη από το Μουσείο Σχολικής Ζωής (με μία συμβουλευτική που περιλαμβάνει από καινοτόμες προτάσεις επιμέλειας, διαχείρισης και επικοινωνίας του υλικού πολιτισμού εντός του εκάστοτε μουσειακού-εκθεσιακού χώρου έως και στοχευμένες ενέργειες ψηφιοποίησης των τεκμηρίων που διαφυλάχθηκαν).

Ο όρος στον τίτλο του Δικτύου «πολιτισμική μνήμη» εντάχθηκε συνειδητά, γιατί προϋποθέτει μια σύνθετη και ετερογενή διαδικασία διαμεσολάβησης των μνημών. Εκδηλώνεται μέσα από την επικοινωνία μεταξύ των ατόμων και προϋποθέτει τον αναστοχασμό. Η «πολιτισμική μνήμη» λειτουργεί ως διαμεσολαβητής στη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στο παρόν και στο παρελθόν και ενδυναμώνει τους δεσμούς με αυτό. Αναλυτικά μπορούν οι ενδιαφερόμενοι να διαβάσουν στον επίσημο ιστότοπο του Μουσείου www.school-life.gr και στις ενημερώσεις που θα πραγματοποιηθούν  στην υποδοχή των ομάδων κοινού προκειμένου να βιώσουν το νέο μουσειολογικό του αφήγημα στους χώρους της μόνιμης συλλογής του στην περιοχή Νεροκούρου του Δήμου Χανίων.  

Γ.Ο.: Η αλήθεια είναι ότι σαφώς η Μαρία μπορεί να σας απαντήσει καλύτερα, καθώς το Μουσείο αυτό είναι απότοκο του δικού της αξιοθαύμαστου σθένους για δημιουργία, καινοτομία, και επαναχάραξη της πολιτισμικής πολιτικής στην πόλη των Χανίων. Ωστόσο, θα ήθελα να κάνω μια προσωπική τοποθέτηση, λαμβάνοντας το θάρρος από την ιδιότητά μου, και επειδή αλήθεια κάπου εδώ πρέπει να σπάσουμε ένα ακόμα στεγανό περί του πολιτισμού.

Ένα Μουσείο Σχολικής Ζωής, λοιπόν, συνδέεται με την πολιτισμική μνήμη, όπως ακριβώς και ένα Αρχαιολογικό. Ο πολιτισμός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την τυπική και άτυπη μάθηση σε κάθε ηλικιακή φάση ενός ατόμου. Το σχολείο από μόνο του, ως έννοια, είναι πολιτισμική συνιστώσα. Η σχολική ζωή δεν αφορά μόνον το πώς θα μάθει κάποιος να γράφει, να διαβάζει, να μετράει… Η σχολική ζωή είναι μια σειρά πραγμάτων, ξεκινάει από την παροχή βασικών-λειτουργικών γνώσεων και φθάνει μέχρι την ανατροφοδότηση της κοινότητας με ιδέες και πρότυπα συμβάλλοντας δυναμικά στην σπειροειδή εκτύλιξη του πολιτισμικού χρόνου. Πολλές φορές λέμε τη φράση: όλα ξεκινούν από την οικογένεια και το σχολείο. Συνεπώς, το σχολείο, ή στην περίπτωση μας ένα Μουσείο Σχολικής Ζωής που μέσα από το οπτικο-πολιτισμικό βίωμα αναδεικνύει αξίες, ιδέες και πρότυπα, φαίνεται ότι τωόντι διαδραματίζει σημαίνοντα ρόλο στη διαδικασία συνέχισης της πολιτισμικής μνήμης.

Με τη Μαρία, μεταξύ άλλων, ετοιμάζουμε ένα μεγάλο επιστημονικό βιβλίο, όπου εκεί θα αναπτύξουμε περισσότερο όλα τα σχετικά, απαντώντας για πολλοστή φορά και στη βάσανο του αν τελικά ένα αντίστοιχο Μουσείο είναι «θεματικό», γεγονός που αν το αποδεχτούμε τότε υπογράφουμε απευθείας την υποδαύλιση μιας διεπιστημονικής αποστολής, σκιάζοντας τον ρόλο της εκπαίδευσης στην ύφανση της πολιτισμικής μνήμης, τοπικής ή μη.

Σας ευχαριστούμε πολύ για τη φιλοξενία! 🖋

Φωτογραφίες από τη μέρα των εγκαινίων: Κωνσταντίνος Χαραλαμπίδης

Τα εγκαίνια πλαισιώθηκαν από μουσικό δρώμενο, στο οποίο συμμετείχαν μουσικοί από το Βενιζέλειο Ωδείο Χανίων: Χρύσα Σταθάκη (πιάνο), καθηγήτρια του Ωδείου, και Μανώλης Πανταζώνης (κιθάρα), μαθητής επί πτυχίω του Ωδείου.

Εγκάρδιες ευχαριστίες στον Πρόεδρο του Βενιζέλειου Ωδείο Χανίων, Ιωάννη Αντωνογιαννάκη, για την ευγενική παραχώρηση του πιάνου στον εκθεσιακό χώρο.