Μελέτη περίπτωσης διαχείρισης κινδύνων από έντονα καιρικά φαινόμενα: οι εκτεταμένες πλημμύρες στην Θεσσαλία λόγω του ακραίου υδρομετερεολογικικού φαινομένου Daniel
Η Παγκόσμια Κλιματική Αλλαγή και η συχνότερη εμφάνιση ακραίων καιρικών φαινομένων, σε περιοχές που παλαιότερα, συνήθως, δεν αντιμετώπιζαν ανάλογα προβλήματα, αποτελούν τη σημερινή πραγματικότητα του εκάστοτε τοπικού κλίματος. Πλημμύρες, ξηρασία, κύματα καύσωνα, αποτελούν φαινόμενα που αντιμετωπίζουμε εντονότερα τα τελευταία χρόνια στον Ελλαδικό χώρο. Ένα πρόσφατο ακραίο πλημμυρικό φαινόμενο, φέρει το όνομα Daniel (Ντάνιελ) και μία περιοχή που έπληξε με μεγαλύτερη ένταση είναι η Θεσσαλία. Πολύ μεγάλες καταστροφές σε αγροτεμάχια, καλλιέργειες και κτηνοτροφικές μονάδες, αλλά και σε κατοικίες, αποτελούν, δείγματα της πλημμυρικής θεομηνίας. Στη συνέχεια θα αναλύσουμε το συγκεκριμένο γεγονός και θα προτείνουμε μέτρα προφύλαξης που θα μπορούσαν να υιοθετηθούν προς αποφυγή ανάλογων μελλοντικών καταστροφών.
Το φαινόμενο Daniel
Εικόνα 1: Πανοραμική κάτοψη της καταστροφής στο θεσσαλικό κάμπο το Σεπτέμβριο του 2023 (Πηγή: https://sysp.gr/plimmyres-sti-thessalia-quot-i-katastrofi-mporoyse-na/)
Το ακραίο καιρικό φαινόμενο Ντάνιελ, έπληξε την Θεσσαλία στις αρχές του Σεπτέμβρη. Ξεκίνησε από το Ιόνιο πέλαγος στις 4 Σεπτεμβρίου και η έντασή του κορυφώθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου πάνω από τον Θεσσαλικό κάμπο. Οι περιοχές που επλήγησαν, κυρίως, είναι η ευρύτερη περιοχή του Βόλου και της Θεσσαλίας. Πολλά χωριά πλημμύρισαν, ενώ, ο Πηνειός υπερχείλιζε ακόμα και μετά το τέλος των βροχοπτώσεων[1], στις 8 Σεπτεμβρίου, με αποτέλεσμα πολλά χωριά να πλημμυρίσουν και οι κάτοικοι να υποχρεωθούν να ανέβουν σε υψηλότερα σημεία (για παράδειγμα στις στέγες των σπιτιών τους) για να σωθούν. Στην Καρδίτσα και στα Τρίκαλα οι παρακείμενοι ποταμοί υπερχείλισαν, βυθίζοντας ολόκληρες γειτονιές και χωριά μέσα στο νερό. Ο απολογισμός των νεκρών ανήρθε στους 17, ενώ δεκάδες εκατοντάδων ζώων αφανίστηκαν εγκλωβισμένα σε κτηνοτροφικές μονάδες. Στην περιοχή της Λιβύης, που κατέληξε μετά την Ελλάδα η καταιγίδα, ο απολογισμός μετράει πάνω από 11.500 νεκρούς και δεκάδες χιλιάδες αγνοούμενους μετά και την κατάρρευση δύο φραγμάτων.
Οι προβλέψεις από τη μετεωρολογική μονάδα ΜΕΤΕΟ, είχε δώσει στοιχεία για 200mm έως 700mm βροχής, διάρκειας 72 ωρών, για την ευρύτερη περιοχή της Μαγνησίας, Φθιώτιδας, του Πηλίου και της Πίνδου. Παρόλα αυτά οι καταστροφές ήταν ανυπολόγιστες και κόστισαν ανθρώπινες ζωές. Τι θα μπορούσε να είχε γίνει για να μετριαστούν οι επιπτώσεις αυτού του ακραίου φαινομένου;
Η διαχείριση της διακινδύνευσης
Σύμφωνα με τη θεωρία διαχείρισης κινδύνων (risk management), υπάρχει μία εμπειρική μαθηματική φόρμουλα[2] (Domingo, 2020), που μπορεί να δώσει μία περιεκτική μορφή για τους παράγοντες που διαμορφώνουν τον κίνδυνο καταστροφής (disaster risk). Αυτή είναι:
ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ = (ΚΙΝΔΥΝΟΣ x ΕΚΘΕΣΗ x ΤΡΩΤΟΤΗΤΑ) / ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ
Το ζητούμενο είναι η μείωση του κινδύνου καταστροφής, μειώνοντας τις μεταβλητές του αριθμητή και αυξάνοντας την τιμή του παρονομαστή. Σε περιπτώσεις ακραίων υδρομετεωρολογικών φαινομένων όπως η κακοκαιρία Ντάνιελ, ο πρώτος παράγοντας, του κινδύνου, είναι συγκεκριμένος και δεν μπορεί να αλλάξει. Όμως, μπορούν να αλλάξουν οι υπόλοιποι. Η πρόγνωση, η πρόληψη, η σωστή και έγκαιρη ενημέρωση, η ετοιμότητα, αποτελούν σημαντικούς παράγοντες επηρεασμού και διαχείρισης του κινδύνου. Ας δούμε αναλυτικότερα τι θα μπορούσε να γίνει για να αποφευχθεί, όσο το δυνατόν, η καταστροφή στην ευρύτερη Θεσσαλία.
Τα σημαντικότερα έργα που θα μπορούσαν να αυξήσουν την ικανότητα διαχείρισης και να μειώσουν ταυτόχρονα την τρωτότητα, είναι τα αντιπλημμυρικά έργα. Σύμφωνα με τον Νικήτα Μυλόπουλο (2023), διευθυντή του Εργαστηρίου Υδρολογίας και Ανάλυσης Υδατικών Συστημάτων και καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, αυτό που θα μπορούσε να γίνει από το 2018, είναι μία προγραμματισμένη ολιστική αντιπλημμυρική μελέτη, με τη συνεργασία επιστημόνων, πολιτικών, τοπικών φορέων και της ευρύτερης κοινωνίας. Τα έργα θα ξεκινούσαν από τα ορεινά του τόπου, με ανισόπεδα φράγματα ανάσχεσης του πλημμυρικό φορτίου και των φερτών υλικών και τη δημιουργία λεκανών απορροής, σε συνεργασία με τους τοπικούς χειμάρρους και ποταμούς. Με αυτό τον τρόπο θα «έσπαγε» η κύρια πλημμύρα, σε μικρότερες τοπικές, κατευθυνόμενες προς τις λεκάνες απορροής, μετριάζοντας την ένταση του φαινομένου. Σε όλα αυτά θα συνέβαλαν και οι κάτοικοι της περιοχής, σεβόμενοι τα έργα και αποφεύγοντας την οικοδόμηση και καταπάτηση της περιοχής των αντιπλημμυρικών κατασκευών. Για παράδειγμα δεν χτίζουμε εντός της κοίτης ποταμού ή καναλιού απορροής. Οτιδήποτε θα μπορούσε να παρεμποδίσει την ροή του νερού προς τις λεκάνες απορροής, θα έπρεπε να απομακρυνθεί, αν οι αρμόδιοι γνώριζαν έγκαιρα τη χρονική στιγμή που θα έπληττε η κακοκαιρία την περιοχή και αντιλαμβάνονταν σωστά το πραγματικό μέγεθος του κινδύνου.
Άρα, μία άλλη παράμετρος που θα μπορούσε να παίξει καθοριστικό ρόλο είναι η έγκαιρη ενημέρωση από τις αρμόδιες μετεωρολογικές υπηρεσίες και ταυτόχρονα η έγκαιρη ενημέρωση του κοινού και των αρμόδιων φορέων. Πολλές μαρτυρίες και καταγγελίες υπήρξαν για αδράνεια της ενημέρωσης από την πολιτική προστασία και το 112, που σε αρκετές περιπτώσεις η ειδοποίηση ξεκίνησε μετά από αρκετές ώρες από την εμφάνιση της θεομηνίας.
Η μη κοινοποίηση επικαιροποιημένων χαρτών επικινδυνότητας πλημμύρας και κινδύνων πλημμύρας, σύμφωνα με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής ένωσης από το 2007, δείχνει πολιτική αδράνειας και μη πρόληψης. Αυτοί οι χάρτες κοινοποιήθηκαν το Νοέμβριο του 2023, σύμφωνα με το αρμόδιο υπουργείο.
Το ΜΕΤΕΟ είχε προβλέψει το μέγεθος της κακοκαιρίας, δύο μέρες πριν, και την είχε κατατάξει στη Κατηγορία 5 (ακραίο καιρικό φαινόμενο). Η οργάνωση και η έγκαιρη μετανάστευση ανθρώπων, ζώων και μηχανημάτων, θα μπορούσε να μειώσει το μέγεθος των απωλειών. Όλοι οι προηγούμενοι παράγοντες πρόγνωσης και έγκαιρης αντίδρασης, μειώνουν τον αριθμητή και αυξάνουν τον παρονομαστή της αναφερόμενης μαθηματικής σχέσης. Είναι μία σχέση που πρέπει να γνωρίζουν και να λαμβάνουν υπόψη τους όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς αλλά, ίσως, και ο απλός πολίτης.
Τα αναχώματα, η μετανάστευση σε υψηλότερα εδάφη αλλά και η μη κατοίκηση και κατάληψη χαμηλών υψομετρικών χώρων (π.χ. υπόγεια και πυλωτές), είναι μερικά μέτρα που μπορούν να λάβουν υπόψη τους και οι απλοί πολίτες ώστε να μειώσουν τον κίνδυνο της καταστροφής περιουσιών και ζώων.
Επίλογος-Συμπεράσματα
Ας μην ξεχνάμε πως ο άνθρωπος αποτελεί πια τον κρισιμότερο παράγοντα βραχύχρονης κλιματικής αλλαγής -αποδεδειγμένα επιστημονικά- και ο άνθρωπος καλείται να διαχειριστεί την κατάσταση και να δώσει τις κατάλληλες τεχνοεπιστημονικές λύσεις, στα προβλήματα που προκύπτουν στο σύγχρονο πολιτισμικό περιβάλλον.
Η πρόληψη και η πρόγνωση αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για να μετριάσουμε τις ζημιές και τις απώλειες από έντονα καιρικά φαινόμενα. Οι ανθρώπινες κατασκευές, η θεσμική οργάνωση και η ανθρώπινη ετοιμότητα αποτελούν το κλειδί για να μειώσουμε τον κίνδυνο καταστροφής, όσο το δυνατόν περισσότερο. Η κλιματική αλλαγή θα είναι παρούσα και τις επόμενες δεκαετίες και πρέπει να την αντιμετωπίσουμε άμεσα και να την διαχειριστούμε στα επόμενα χρόνια, παίρνοντας τα κατάλληλα μέτρα, αλλάζοντας το παγκόσμιο ενεργειακό μοτίβο και την πολιτισμική μας κουλτούρα. Η ορθολογική ανθρωπογενής παρέμβαση και η εφαρμογή τεχνοεπιστημονικών μέτρων, θα δώσει λύσεις στα βραχυπρόθεσμα προβλήματα των έντονων καιρικών φαινομένων αλλά και στα μεσοπρόθεσμα παγκόσμια προβλήματα όπως αυτό της κλιματικής αλλαγής.🖋
Βιβλιογραφικές αναφορές
Cardona, O.D. et al. (2012). Determinants of risk: exposure and vulnerability. In: Managing the Risks of Extreme Events and Disasters to Advance Climate Change Adaptation. Cambridge University Press.
Domingo, R. (2020, April 13). THE MATHEMATICS OF PANDEMICS – THE FORMULA FOR DISASTER. Linkedin website. https://www.linkedin.com/pulse/mathematics-pandemics-formula-disaster-version-april-13-prof-rene
Global temperatures are rising (2023, June 29). What is climate change? A really simple guide. BBC News. https://www.bbc.com/news/science-environment-24021772
Η κακοκαιρία Ντάνιελ (χ.η.). Η κακοκαιρία Ντάνιελ. Βικιπαίδεια website. Ανακτήθηκε στις 07 Νοεμβρίου, 2023, από https://el.wikipedia.org/wiki/Κακοκαιρία_Ντάνιελ
Η καταστροφή στον Θεσσαλικό Κάμπο (2023, 14 Σεπτεμβρίου). Πλημμύρες στη Θεσσαλία: “Η καταστροφή μπορούσε να αποτραπεί”. https://sysp.gr/plimmyres-sti-thessalia-quot-i-katastrofi-mporoyse-na/
Νάστος, Π. (2022). Ανθρωπόκαινος. Κατανόηση και ερμηνεία της νέας γεωλογικής εποχής. Ενότητα 1 «Εισαγωγικές έννοιες – Κλιματικό Σύστημα – Κλιματική Μεταβλητότητα» (σ. 1-23). ΕΑΠ.
[1] Η στάθμη του ανήλθε στα 9,5 μέτρα σε σύγκριση με τη φυσιολογική των 4 μέτρων.
[2] Στην αγγλική της απόδοση: DISASTER RISK = (HAZARD x EXPOSURE X VULNERABILITY) / CAPACITY
