Ποια η διαφορά; Τι πιστεύει ο μέσος πολίτης σχετικά με το συγκεκριμένο φαινόμενο; Τι ενέργειες γίνονται -και πρέπει να γίνουν- για την αντιμετώπισή της;
ΜΕΡΟΣ Α
1. Εισαγωγή
Στη σύγχρονη εποχή, ένα από τα μεγαλύτερα -αν όχι το μεγαλύτερο- προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, είναι το φαινόμενο της Παγκόσμιας Κλιματικής Αλλαγής (ΠΚΑ). Παγκόσμια αύξηση της μέσης θερμοκρασίας σε ξηρά και θάλασσα, άνοδος της στάθμης των θαλασσών, λειψυδρία, λιώσιμο των πολικών και ηπειρωτικών πάγων, αποτελούν φαινόμενα άμεσα σχετιζόμενα με την κλιματική αλλαγή. Τις τελευταίες δεκαετίες τα μηνύματα που εκπέμπονται από την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα είναι ανησυχητικά.
Εικόνα 1: Μια σύνθεση εικόνων για σχετιζόμενες, με την Κλιματική Αλλαγή, καταστροφές και σχετιζόμενα καιρικά φαινόμενα: πλημμύρες, κύματα καύσωνα, ξηρασία, κυκλώνες, πυρκαγιές και λιώσιμο των πάγων (Image credit: NOAA).
Θα αναλύσουμε τη διαφορά της κλιματικής μεταβολής από την κλιματική αλλαγή και θα δούμε ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το κλίμα σε παγκόσμια κλίμακα, διαχρονικά και στις μέρες μας. Όπως διαφαίνεται από τα προηγούμενα, το συγκεκριμένο θέμα, αποτελεί -ή θα έπρεπε να αποτελεί- ένα μείζον, παγκόσμιο, κοινωνικό ζητούμενο συναίνεσης, που αναζητά άμεση λύση. Θα δούμε ποιες είναι οι τελευταίες παγκόσμιες διασκέψεις για την Κλιματική Αλλαγή και τι επιζητούν να πετύχουν.
Το ερώτημα/τα που προκύπτει/ουν, και αφορά/ούν την κοινωνία των πολιτών, είναι: πόσο πιστεύει το ευρύ κοινό ότι η ανθρωπογενής παρέμβαση υπάρχει, και αν υπάρχει, πόσο είναι καταλυτική, συγκρινόμενη με φυσικά αίτια, για το σημερινό φαινόμενο; Πόσο έχει αλλάξει η γνώμη των πολιτών σε βάθος δεκαετιών για την παρουσία του φαινομένου; Αλλάζουν άποψη οι πολίτες, που αρχικά είχαν αρνητική γνώμη για την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής, μετά από μία θεομηνία που βίωσαν ή παραμένουν στις προηγούμενες απόψεις τους; Θα δώσουμε μερικά στοιχεία και θα παραθέσουμε αποτελέσματα μελετών που έχουν πρόσφατα διεξαχθεί σε περιοχές της Αυστραλίας, των ΗΠΑ και της Ευρώπης.
2. Κλιματική Μεταβολή vs Κλιματικής Αλλαγής/Κλιματικής Κρίσης
Η βιομηχανική εποχή συνδέεται άμεσα με τη μεταβολή του κλίματος. Η αύξηση των συγκεντρώσεων του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, ως συνέπεια της καύσης ορυκτών καυσίμων, οδήγησαν στην πρώιμη άνοδο της θερμοκρασίας. Πολλοί ερευνητές αποδίδουν, εξαιτίας ελάχιστων μελετών για τον 19ο αιώνα, την κλιματική αλλαγή σαν αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας από το 1900 και μετά. Η επέμβαση στο φυσικό περιβάλλον από τον άνθρωπο είναι αδιαμφησβήτητη, η εξάρτηση από τον άνθρακα, η συμβολή της αγροδιατροφικής παραγωγής και η εκμετάλλευση των δασικών εκτάσεων είναι οι βασικές αιτίες που οδηγούν την παρατηρούμενη κλιματική αλλαγή, η οποία είναι ανεξάρτητη από την κλιματική μεταβλητότητα, που είναι φυσικό φαινόμενο.
Η νέα γεωλογική εποχή, που χρονολογείται από την έναρξη της βιομηχανικής επανάστασης στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα με σημαντικές ανθρώπινες επιπτώσεις στη γεωλογία και τα οικοσυστήματα της Γης, συμπεριλαμβανομένης της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής, χαρακτηρίζεται ως «Ανθρωπόκαινος». Για πολλούς, η αρχή αυτής της εποχής, συμπίπτει με την αρχή της ατομικής εποχής και της πυρηνικής ενέργειας, δηλαδή στα μισά του 20ου αιώνα και μετά, και αποτελεί όπως θα δούμε και την απαρχή της εκτόξευσης της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας λόγω της ανθρωπογενούς παρέμβασης.
Τι ορίζουμε ως Κλιματική Μεταβολή (ή μεταβλητότητα) και τι ως Κλιματική Αλλαγή; Στη Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για τις Κλιματικές Μεταβολές (UNFCC), η Κλιματική Αλλαγή ορίζεται ειδικότερα ως η μεταβολή στο κλίμα που οφείλεται άμεσα ή έμμεσα σε ανθρώπινες δραστηριότητες, διακρίνοντας τον όρο από την κλιματική μεταβλητότητα που έχει φυσικά αίτια, όπως είναι οι μεταβολές στην ηλιακή ακτινοβολία, οι κύκλοι του Milankovitch[1] και οι εκρήξεις των ηφαιστείων. Αυτή την κλιματική μεταβλητότητα περιγράφει ο Αριστοτέλης πριν 2500 χρόνια στα Μετεωρολογικά (1ο Βιβλίο, 14ο Κεφάλαιο) επισημαίνοντας: «οὐκ αἰεὶ δ‘ οἱ αὐτοὶ τόποιτῆς γῆς οὔτ’ ἔνυγροί εἰσίν οὔτε ξηροί, ἀλλὰ μεταβάλλουσιν… κατὰ μέντοι τινὰ τάξιν νομίζειν χρὴ ταῦτα γίγνεσθαι καὶ περίοδον…». Δηλαδή, είναι γνωστό από την αρχαιότητα, και από μεταγενέστερες καταγραφές, ότι το κλίμα αλλάζει σε βάθος χρόνου.
Σε αρκετές περιπτώσεις είναι πιο δόκιμο να χρησιμοποιείται ο όρος Κλιματική Κρίση για αναφορά στις ολοένα και πιο ανησυχητικές κλιματικές διαταραχές που παρατηρούνται από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Η Κλιματική Κρίση αναφέρεται στον αντίκτυπο των ανθρωπογενών αλλαγών στο κλίμα -μεταβολές στις θερμοκρασίες και τα καιρικά φαινόμενα-, συνέπεια των αυξανόμενων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Αυτές, έχουν ως αποτέλεσμα μια σειρά σοβαρών επιπτώσεων όπως την περιβαλλοντική υποβάθμιση, τις φυσικές καταστροφές, τα ακραία καιρικά φαινόμενα (π.χ. έντονες και παρατεταμένες βροχοπτώσεις και πλημμύρες), την υδατική, επισιτιστική και οικονομική ανασφάλεια, τις συγκρούσεις και την τρομοκρατία, καθώς και την απώλεια ανθρώπινων ζωών. Επομένως, με αυτό τον όρο, δίνεται έμφαση στις πολλαπλές μεταβλητές, ανθρώπινες και μη, που επηρεάζονται από την ραγδαία αλλαγή του παγκόσμιου κλίματος.
3. Ποιοι παράγοντες διαμορφώνουν το παγκόσμιο κλίμα; Ποια η κατάσταση στη σύγχρονη εποχή;
Εικόνα 2: Το, δικτυακά σχετιζόμενο, κλιματικό σύστημα της Γης: υδρόσφαιρα– ατμόσφαιρα–βιόσφαιρα–λιθόσφαιρα–κρυόσφαιρα
(Πηγή: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=79629050).
Το κλιματικό σύστημα διαμορφώνεται από εξωτερικούς και εσωτερικούς παράγοντες. Στους εξωτερικούς παράγοντες περιλαμβάνονται οι τροχιακές παράμετροι Γης-Ήλιου, δηλαδή η εκκεντρότητα της τροχιάς της Γης, η κλίση του άξονα περιστροφής της, η μετάπτωση των ισημεριών και η ηλιακή δραστηριότητα. Στους εσωτερικούς παράγοντες περιλαμβάνονται η ηφαιστειακή δραστηριότητα, οι διεργασίες ανάδρασης του συστήματος υδρόσφαιρα – ατμόσφαιρα – λιθόσφαιρα – βιόσφαιρα – κρυόσφαιρα (π.χ. albedo, νεφοκάλυψη κ.λπ.), οι διακυμάνσεις του όγκου των παγετώνων, οι μεταβολές της ταχύτητας και του τρόπου κυκλοφορίας των θαλάσσιων ρευμάτων, οι μεταβολές των αερίων του θερμοκηπίου της ατμόσφαιρας (διοξειδίου του άνθρακα, μεθανίου κ.α.) και η επίδρασή τους στην εισερχόμενη και εξερχόμενη θερμική ακτινοβολία, καθώς και οι διάφορες ανθρωπογενείς επιδράσεις. Οι τελευταίες, διαμορφώνουν την παγκόσμια κλιματική συμπεριφορά, κυριαρχώντας έναντι φυσικών -εσωτερικών και εξωτερικών- παραγόντων, τις πρόσφατες δεκαετίες.
Εδώ νομίζω, πρέπει να κάνουμε μία πρώτη ανάλυση της ραγδαίας αύξησης της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας και της συνεχώς αυξανόμενης παρουσίας των έντονων καιρικών φαινομένων παγκόσμια, τόσο σε ένταση όσο και σε συχνότητα. Ο εικοστός αιώνας που πέρασε χαρακτηρίστηκε από έντονη μεταβολή του κλίματος, όπως αυτή φαίνεται κυρίως στην αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας και στην εμφάνιση ακραίων καιρικών φαινομένων (κυκλώνες, καταιγίδες, μεγάλες περίοδοι ξηρασίας κ.α.). Τα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής είναι ορατά σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης, με οικονομικές συνέπειες καθώς και απώλειες ανθρώπινων ζωών. Οι αρχές του 21ου αιώνα επιβεβαιώνουν με εμφατικό τρόπο την επιδείνωση αυτής της κατάστασης. Μη ξεχνάμε τις πρόσφατες κακοκαιρίες και τις πλημμυρικές καταστάσεις του Ιανού και του Ντάνιελ στη χώρα μας, τις έντονες ξηρασίες και τους καύσωνες σε Αυστραλία και Αμερική, αλλά και στην Ευρώπη. Στη Μεσόγειο εμφανίζονται, τα medicanes (αντίστοιχα των hurricanes), που προσιδιάζουν σε χαρακτηριστικά τους αντίστοιχους τροπικούς κυκλώνες. Οι Ντάνιελ και Ιανός αποτελούν δύο τέτοια παραδείγματα. Στον Ντάνιελ, τα επίπεδα βροχόπτωσης ήταν πρωτόγνωρα για τα ελληνικά δεδομένα, ενώ ο Ιανός χαρακτηρίστηκε κυκλώνας κατηγορίας 2, σύμφωνα με την κλίμακα των τροπικών(;) κυκλώνων. Η συχνότητα και η ένταση τους αναμένεται να αυξηθεί τα επόμενα χρόνια λόγω της Κλιματικής Αλλαγής.
Στο παρελθόν οι μεταβολές του κλίματος οφείλονταν σε φυσικά αίτια και δεν ήταν τόσο ταχείες καθώς εκδηλώνονταν σε μεγάλες χρονικές κλίμακες της τάξης των μερικών χιλιάδων ή εκατομμυρίων ετών. Αντίθετα σήμερα οι αιτίες είναι ανθρωπογενείς και υπάρχει σημαντική αύξηση της θερμοκρασίας σε μόλις μία εκατονταετία. Ας δούμε λίγο καλύτερα γιατί συμβαίνει αυτό.
Στο γεωλογικό παρελθόν έχει καταγραφεί πληθώρα περιόδων παγκόσμιας ανόδου της θερμοκρασίας. Σε κάθε περίπτωση όμως, η άνοδος αυτή μπορεί να ερμηνευθεί από ποικίλα γεωλογικά γεγονότα ή να συσχετιστεί µε αυτά (π.χ. τροχιακές παράμετροι της Γης, κατάρρευση των υδριτών μεθανίου, μεταβολή της κυκλοφορίας των ωκεάνιων ρευμάτων, μεταβολές της ηφαιστειακής δραστηριότητας, μετακίνηση των ηπείρων και μεταβολές της ηλιακής δραστηριότητας). H ανησυχία για τη σημερινή άνοδο της θερμοκρασίας, από το 1970 και µετά, οφείλεται στο ότι φαίνεται αδύνατη η αιτιολόγηση του φαινομένου και η συσχέτισή του µε κάποια γεγονότα σαν αυτά που αναφέρθηκαν παραπάνω. Για παράδειγμα, η άνοδος της θερμοκρασίας που θα μπορούσε να προκύψει από µία εσωτερική μεταβλητότητα του κλίματος, όπως αυτή του El Niño , θα προκαλούσε τοπικής και όχι παγκόσμιας κλίμακας θέρμανση. Η πρόσφατη άνοδος της θερμοκρασίας συμπίπτει µε την -ανθρωπογενούς προέλευσης- αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα (CO2), η οποία, σύμφωνα µε τα γεωλογικά δεδομένα και τη θεωρία και τα μοντέλα της φυσικής επιστήμης, αναμένεται να συμβάλει στην αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη. Έχει υπολογιστεί ότι ο διπλασιασμός της συγκέντρωσης του CO2 ισοδυναμεί µε αύξηση της θερμοκρασίας της τάξεως των 2-4.5 οC, µε καλύτερη εκτίμηση αυτή των 3 οC (climate sensitivity). Ιδιαίτερα, η συγκέντρωση των ανθρώπων σε μεγάλες πόλεις, φαινόμενο γνωστό ως αστικοποίηση, συμβάλλει στην αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα.
Ένας άλλος παράγοντας που επιδεινώνει το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι η καταστροφή των δασών, είτε από τις μεγάλες πυρκαγιές με σκοπό την αλλαγή χρήσης των δασικών εκτάσεων, είτε για την παραγωγή ξυλείας, όπως συμβαίνει στην περιοχή του Αμαζονίου. Τα δάση και τα φυτά απορροφούν μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα, με τον μηχανισμό της φωτοσύνθεσης, και επομένως η ανεξέλεγκτη καταστροφή τους δεν βοηθά στην απορρόφησή του από την ατμόσφαιρα. Μία μεγάλη αύξηση του φαινομένου του θερμοκηπίου αναμένεται να προκαλέσει ψύξη στα ανώτερα τμήματα της ατμόσφαιρας εξαιτίας της παγίδευσης περισσότερης θερμότητας στην κατώτερη ατμόσφαιρα από την πιο παχιά “κουβέρτα” που θα έχει δημιουργηθεί. Η ψύξη όμως της κατώτερης στρατόσφαιρας θα οδηγήσει και στην ελάττωση της συγκέντρωσης του όζοντος με αποτέλεσμα την διείσδυση της πολύ επιβλαβούς υπεριώδους ακτινοβολίας μέχρι την επιφάνεια της γης.
Οι επιστήμονες έχουν προβλέψει ότι οι ξηρασίες και οι πλημμύρες θα γίνουν πιο συχνές και σοβαρές καθώς ο πλανήτης μας θερμαίνεται και το κλίμα αλλάζει, ωστόσο η ανίχνευση τους σε περιφερειακή και ηπειρωτική κλίμακα έχει αποδειχθεί δύσκολη. Μια νέα μελέτη από τη NASA επιβεβαιώνει ότι οι μεγάλες ξηρασίες και οι περίοδοι ισχυρών βροχοπτώσεων έχουν όντως συμβεί πιο συχνά. Στη μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Nature Water, επιστήμονες της NASA εξέτασαν δεδομένα 20 ετών από τους δορυφόρους GRACE και GRACE-FO για να εντοπίσουν ακραία επεισόδια υγρασίας και ξηρασίας. Οι δορυφόροι αυτοί χρησιμοποιούν ακριβείς μετρήσεις του πεδίου βαρύτητας της Γης για να ανιχνεύσουν ανωμαλίες αποθήκευσης νερού, συγκεκριμένα, πώς η ποσότητα νερού που αποθηκεύεται σε εδάφη, υδροφόρους ορίζοντες, λίμνες, ποτάμια, χιονοκάλυψη και πάγο συγκρίνεται με την κανονική. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι τα ακραία γεγονότα του κύκλου του νερού γίνονται όλο και πιο συχνά. Εφαρμόζοντας μια μέτρηση «έντασης» που εξηγεί τη σοβαρότητα, τη διάρκεια και τη χωρική έκταση των ξηρασιών και των ακραίων υγρών φαινομένων, βρήκαν ότι η παγκόσμια συνολική ένταση των ακραίων αυτών γεγονότων αυξήθηκε από το 2002 έως το 2021.
Από τη βιομηχανική επανάσταση η θερμοκρασία της επιφάνειας της γης παρουσιάζει συνεχή ανοδική τάση με τις πρόσφατες παγκόσμιες θερμοκρασίες να είναι οι υψηλότερες των τελευταίων δύο χιλιάδων και πλέον ετών. Πέραν του 1998 που χαρακτηρίστηκε από ένα πολύ ισχυρό θερμό φαινόμενο El Nino, δεκαεννέα από τα πιο θερμά χρόνια έχουν σημειωθεί από το 2000. Οι δυσμενείς επιπτώσεις της αύξησης της θερμοκρασίας στον φυσικό κόσμο, τη βιοποικιλότητα και την ανθρώπινη ευημερία γίνονται όλο και πιο εμφανείς. Τα έτη 2016 και 2020 ήταν από τα θερμότερα που έχουν καταγραφεί από το 1880 όπου άρχισαν να συλλέγονται σε ετήσια βάση τα δεδομένα επιφανειακής θερμοκρασίας. Το 2022, ο πλανήτης μαστιζόταν από καύσωνες που κατέρριψαν τα προηγούμενα ρεκόρ. Τα στοιχεία από το Εθνικό Κέντρο Περιβαλλοντικών Πληροφοριών των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής, δείχνουν ότι κατά τη δεκαετία 2010 με 2020, η παγκόσμια θερμοκρασία στην επιφάνεια της γης υπερέβαινε τον μέσο όρο του 20ού αιώνα κατά 0,82°C και το 2020 κατά 1,2°C, όπως βλέπουμε από το παρακάτω διάγραμμα. Είναι πλέον προφανές ότι απαιτείται άμεση δράση για την αντιμετώπιση αυτής της επείγουσας παγκόσμιας Κλιματικής Κρίσης.
Εικόνα 3: Μεταβολές της παγκόσμιας μέσης ετήσιας επιφανειακής θερμοκρασίας σε σχέση με την περίοδο 1850-2020, όπως έχουν παρατηρηθεί (μαύρη γραμμή) και προσομοιωθεί χρησιμοποιώντας ανθρωπογενείς & φυσικούς παράγοντες (καφέ γραμμή) και μόνο φυσικούς παράγοντες (πράσινη γραμμή). Είναι ξεκάθαρη η επιρροή του ανθρώπου στην άνοδο της θερμοκρασίας μετά τη δεκαετία του 1960 (Πηγή: IPCC 2021. Summary for Policymakers. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. In Masson-Delmotte et al. (eds). Cambridge University Press, p. 6).
Μία πρόσφατη έκθεση του Geological Society of London (2010) αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το γεωλογικό αρχείο προσφέρει αποδείξεις οι οποίες συμφωνούν µε νόμους της φυσικής που δείχνουν ότι, όταν προστίθενται μεγάλες ποσότητες CO2 στην ατμόσφαιρα, προκαλείται αύξηση της θερμοκρασίας (σύμφωνα µε το μηχανισμό του φαινομένου του θερμοκηπίου), η οποία µε τη σειρά της συμβάλλει στην αύξηση της στάθμης της θάλασσας, σε τροποποιημένα πρότυπα βροχόπτωσης, σε αύξηση της οξύτητας των ωκεανών και στην υποχώρηση του επιπέδου του διαλυμένου οξυγόνου στα ύδατα. Με λίγα λόγια, οι θαλάσσιοι οργανισμοί κινδυνεύουν να πάθουν ασφυξία μέσα στο ίδιο τους το σπίτι.
Για να καταλάβουμε καλύτερα την συμπεριφορά της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας χρησιμοποιούμε κλιματικά μοντέλα προσομοίωσης. Τα κλιματικά μοντέλα δεν χρησιμοποιούνται μόνο για να δούμε πώς θα μπορούσε να αλλάξει το κλίμα, αλλά χρησιμοποιούνται επίσης για να καταλάβουμε ΓΙΑΤΙ ΑΛΛΑΖΕΙ. Όταν τα μοντέλα χρησιμοποιούν μόνο τις φυσικές επιρροές από τον ήλιο και τις ηφαιστειακές εκρήξεις, οι παραγόμενες προσομοιώσεις της παγκόσμιας θερμοκρασίας αέρα μας δείχνουν ότι κατά το τελευταίο μισό του 20ού αιώνα, θα περιμέναμε μικρή αλλαγή από τις κανονικές συνθήκες (πράσινη καμπύλη στην Εικόνα 3). Μόνο η προσθήκη των ανθρωπογενών εκπομπών (αέρια θερμοκηπίου, θειικά και όζον) στο μοντέλο έχει σαν αποτέλεσμα οι προσομοιώσεις (καφέ καμπύλη στην Εικόνα 3) να αναπαραγάγουν πολύ καλά την καμπύλη των πραγματικών παρατηρήσεων (μαύρο χρώμα στην Εικόνα 3). Οι φυσικές κλιματικές διακυμάνσεις από μόνες τους, είτε λόγω αλλαγών στην ακτινοβολία του ήλιου, της τροχιάς της γης, είτε των ηφαιστειακών εκρήξεων, δεν μπορούν να αντιστοιχούν στον βαθμό θέρμανσης, που μετρήθηκε τα τελευταία 50 χρόνια.
Σύμφωνα με το IPCC (Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή) (2021), η θερμοκρασία της επιφάνειας του πλανήτη θα συνεχίσει να αυξάνεται μέχρι τουλάχιστον τα μέσα του αιώνα κάτω από όλα τα θεωρούμενα σενάρια εκπομπών, ακόμα και αν σταματήσουμε τις εκπομπές αυτή τη στιγμή. Η υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1.5°C και 2°C θα ξεπεραστεί κατά τον 21ο αιώνα, εκτός εάν σημειωθούν μεγάλες μειώσεις στο CO2 και σε άλλες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, τις επόμενες δεκαετίες. Τα οικοσυστήματα έχουν ένα χρόνο απόκρισης στις μεταβολές και είναι πιθανό να μην μπορέσουν να έρθουν σε μια νέα κατάσταση ισορροπίας ιδιαίτερα αν ξεπεραστούν κάποια κατώφλια που οδηγούν σε μη αντιστρεπτές διεργασίες. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι πλέον ορατές στην ανθρώπινη χρονική κλίμακα.
[1] Για περαιτέρω εξηγήσεις περί των επιστημονικών ορολογιών, υπάρχει αντίστοιχο παράρτημα στο τέλος του άρθρου (ΜΕΡΟΣ Β)
